“
Эпителий — ағзаның сыртқы ортамен кездесетін алғашқы шебі.ЭПИТЕЛИЙ ҰЛПАСЫ
ЗЕРТТЕ • ТАНЫ • ҚОЛДАН
Бір қабатты және көп қабатты эпителий: құрылысы, жіктелуі, қызметі
тіршілік бір қабаттан басталады ♡
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Гистология · 1-тақырып
3D · ВИРТУАЛДЫ ЗЕРТХАНА
Сабақ құрылымы
Оқу нәтижелері мен жоспар
Мақсаты
Эпителий ұлпасының жалпы белгілерін, морфологиялық жіктелуін және әр түрінің құрылысы мен қызметін 3D модельдер арқылы зерттеу.
Сабақ соңында студент:
- эпителийдің 5 негізгі белгісін атайды;
- бір қабатты және көп қабатты эпителийді ажыратады;
- эпителий түрін орналасуы мен қызметімен байланыстырады;
- апикальды беттің арнайы құрылымдарын сипаттайды;
- препараттан эпителий түрін анықтайды.
Жоспар · 80 минут
5′Мотивация: проблемалық сұрақ
10′Терминдер, тарих
30′Жаңа тақырып: 3D модельдер
10′3D-препарат: тақтада тану
15′QR-зертхана: 3 тапсырма
10′Кейс · бағалау · рефлексия
Проблемалық сұрақ
Неге тері үйкелістен «өшпейді», ал ішек эпителийі 3–5 күнде толық жаңарады?
Негізгі ұғымдар
Терминдер мен анықтамалар
Эпителий ұлпасыДене беті мен қуыстарды астарлайтын және бездерді түзетін, базальды мембранада тығыз жатқан жасушалар қабаты.
Базальды мембранаЭпителийді дәнекер ұлпадан бөлетін 50–100 нм пластинка: IV типті коллаген, ламинин, протеогликандар.
ПолярлықЖасушаның апикальды (бос) және базальды беттерінің құрылысы мен қызметі әртүрлі болуы.
МикробүрлерАпикальды беттегі саусақ тәрізді өсінділер (1–2 мкм); сіңіру ауданын 20–30 есе арттырады — жиекше.
КірпікшелерҰзындығы 5–10 мкм, ішінде 9×2+2 аксонемасы бар қозғалғыш өсінділер; шырышты бір бағытта жылжытады.
ДесмосомаКөрші жасушаларды «тойтарма» сияқты бекітетін байланыс; ішінде кератин жіпшелері бекиді.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Негізгі ұғымдар
Анықтамалар · жалғасы
Тығыз байланысЖасушалар арасын апикальды бөлікте бітеп, заттың жасушааралық жолмен өтуін тоқтататын байланыс.
Камбиальды жасушаларБөлінуге қабілетті, аз сараланған жасушалар; эпителийдің физиологиялық регенерациясын қамтамасыз етеді.
МезотелийСерозды қабықтарды (іш перде, өкпе қабы, жүрек қабы) астарлайтын бір қабатты жалпақ эпителий.
ЭндотелийҚан және лимфа тамырларының ішкі бетін астарлайтын бір қабатты жалпақ эпителий.
КератинизацияКөп қабатты эпителий жасушаларының кератинге толып, ядросыз мүйізді қабыршаққа айналуы.
МетаплазияБір эпителий түрінің екінші түрге қайтымды ауысуы (темекі шегушіде бронх эпителийі → көп қабатты жалпақ).
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Зерттелу тарихы
Ашылу тарихы
1700Ф. Рюйш — «эпителий» терминін енгізді (гр. epi — үстінде, thele — емізік)
1837Я. Пуркинье — тері мен шырышты қабық жасушаларын сипаттады
1857Ф. Лейдиг — ұлпаларды 4 типке бөлді: эпителий, дәнекер, бұлшық ет, жүйке
1902Н. Г. Хлопин — эпителийдің филогенетикалық жіктелуі
1963М. Фаркуар, Дж. Паладе — жасушааралық байланыстардың ультрақұрылымы
2007Ш. Яманака — эпителийден индукцияланған бағаналы жасушалар (Нобель 2012)
Эпителийдің қызметтері
- Шекаралық, қорғаныш
- Сіңіру, секреция, экскреция
- Газ алмасу, сезу (рецепция)
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Жалпы белгілері
Эпителийдің 5 белгісі
Барлық эпителийге ортақ
- Жасушалар тығыз, жасушааралық зат өте аз
- Әрдайым базальды мембранада жатады
- Полярлы: апикальды және базальды беттер
- Қан тамырлары жоқ — қоректену диффузиямен
- Регенерациясы жоғары (камбий жасушалары)
Дамуы
Үш ұрық жапырақшасынан: эктодерма (тері), энтодерма (ішек), мезодерма (бүйрек, мезотелий).
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Жіктелуі
Морфологиялық жіктелу
Бір қабатты · барлық жасуша мембранаға жетеді
- Жалпақ — эндотелий, мезотелий, альвеола
- Текше — бүйрек өзекшелері
- Призмалы — асқазан, ішек
- Көп қатарлы — кеңірдек, бронхтар
Көп қабатты · тек базальды қабат мембранада
- Жалпақ мүйізделетін — эпидермис
- Жалпақ мүйізделмейтін — көз, ауыз, өңеш
- Өтпелі — қуық, несепағар
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Бір қабатты эпителий
Призмалы эпителий
Құрылысы
- Биік призма жасушалар, ядро сопақ, базальды
- Апикальды бетте микробүрлер — жиекше
- Арасында шырыш бөлетін бокал жасушалары
- Жоғарғы бөлігінде тығыз байланыстар
Қай жердеАсқазан, ішек, өт қабы
ҚызметіСіңіру, секреция, қорғаныш
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Тыныс жолдары
Көп қатарлы кірпікшелі эпителий
Неге «көп қатарлы»?
Барлық жасуша базальды мембранада жатады, бірақ биіктігі әртүрлі — ядролары бірнеше қатар құрайды. Іс жүзінде бұл бір қабатты эпителий.
Жасушалары
- Кірпікшелі — шырышты көмейге қарай айдайды
- Бокал — шырыш бөледі
- Базальды (камбий) — қалпына келтіреді
- Эндокриндік — биологиялық белсенді заттар
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Көп қабатты эпителий
Эпидермис: 5 қабат
Төменнен жоғары
- Базальды — бөлінетін призмалы жасушалар
- Тікенді — десмосомалармен байланысқан
- Түйіршікті — кератогиалин түйіршіктері
- Жылтыр — тек алақан мен табанда
- Мүйізді — ядросыз қабыршақтар
Жаңару
Базальды жасушадан мүйізді қабыршаққа дейін ≈ 28–30 күн.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Апикальды бет
Апикальды беттің құрылымдары
| Құрылым | Негізі | Мысал |
|---|---|---|
| Микробүрлер | Актин | Ішек, бүйрек |
| Кірпікшелер | 9×2+2 микротүтікше | Бронх, жатыр түтігі |
| Стереоцилиялар | Ұзын микробүр | Ұрық өзегі, ішкі құлақ |
| Кутикула | Тығыз қабат | Мүйізді қабат |
Бокал жасушасы
Муцинге толы «тостаған» — су қосылғанда шырышқа айналып, бетті қорғайды.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Байланыстар
Жасушааралық байланыстар
Тығыз байланысАпикальды бөлік; жасуша арасын бітейді
Адгезиялық белдеуЕ-кадгерин + актин
ДесмосомаБеріктік; кератин бекиді
Саңылаулы байланысИондар өтеді (коннексин)
ГемидесмосомаЖасушаны мембранаға бекітеді
ИнтердигитацияМембраналардың «саусақтасуы»
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Регенерация
Эпителийдің жаңаруы
| Эпителий | Жаңару уақыты |
|---|---|
| Жіңішке ішек | 3–5 күн |
| Асқазан | 2–6 күн |
| Эпидермис | 28–30 күн |
| Мүйіз қабық (көз) | 7 күн |
| Қуық | ≈ 1 жыл |
Неге маңызды?
Тез бөлінетін эпителий химиотерапия мен сәулеге сезімтал: шаш түседі, ішек бұзылады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Патология
Эпителий және аурулар
МетаплазияБронхта темекіден → көп қабатты жалпақ
Барретт өңешіӨңешке қышқыл → призмалы эпителий
КарциномаЭпителийден шыққан қатерлі ісік (80–90%)
ПемфигусДесмосомаға антидене → көпіршіктер
Диагностика
Цитокератиндер — эпителий маркері: ісіктің шығу тегін анықтайды.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Қорытынды
Тақырыптың негізгі түйіндері
- Эпителий — базальды мембранада жатқан тығыз жасушалар қабаты.
- 5 белгі: тығыздық, мембрана, полярлық, қантамырсыз, регенерация.
- Бір қабатты: жалпақ, текше, призмалы, көп қатарлы.
- Көп қабатты: мүйізделетін, мүйізделмейтін, өтпелі.
- Микробүрлер сіңіреді, кірпікшелер шырышты айдайды.
- Байланыстар: тығыз, десмосома, саңылаулы, гемидесмосома.
- Ішек эпителийі 3–5 күнде, эпидермис ≈ 30 күнде жаңарады.
- Метаплазия мен карцинома — эпителийдің негізгі патологиясы.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Өзін-өзі тексеру
Сұрақ — жауап
1.Неге көп қатарлы эпителий бір қабатты деп саналады?
👆 жауабын көру үшін бас
Барлық жасушасы базальды мембранаға жетеді; тек биіктігі мен ядро деңгейі әртүрлі.
2.Эпителий қалай қоректенеді?
👆 жауабын көру үшін бас
Қан тамырлары жоқ — астындағы дәнекер ұлпадан мембрана арқылы диффузиямен.
3.Ішекте сіңіру ауданын не арттырады?
👆 жауабын көру үшін бас
Қатпарлар, бүрлер және жасушалардың микробүрлері (жиекше).
4.Альвеолада неге жалпақ эпителий?
👆 жауабын көру үшін бас
Жұқа қабат газ алмасуды жеңілдетеді — диффузия қашықтығы аз.
5.Темекі шегушінің бронхында не өзгереді?
👆 жауабын көру үшін бас
Кірпікшелі эпителий көп қабатты жалпаққа ауысады — метаплазия; тазарту бұзылады.
6.Пемфигуста неге көпіршік пайда болады?
👆 жауабын көру үшін бас
Десмосома белоктарына антиденелер → жасушалар ажырап, сұйық жиналады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
3D-препарат · тақтада
Нөмірді ата, басып тексер
Қалай ойнаймыз
- Студент нөмірді атап, құрылымның қызметін айтады
- Сары нөмірді басса — жауап ашылады
- Модельді айналдырып, барлық нөмірді тап
Талқылауға
- Микробүрлер мен кірпікшелердің айырмашылығы?
- Неге ядро базальды бөлікте орналасқан?
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
QR-зертхана · телефонмен
Үш виртуалды тапсырма
1 · 3D-препарат
3D модельде белгіленген құрылымды тап · 10 раунд
20 балл2 · Эпителий шебері
Қабаттар реті, тест, сұрыптау
20 балл3 · Кейс-тест
10 сұрақ · жауаптар тексергеннен кейін ашылады
20 баллКодсыз ашылады · аты-жөніңді жаз · соңғы экранның скриншотын жұмыс парағына тірке
Клиникалық кейс
Білімді қолдан
Кейс 1 · Метаплазия
45 жастағы ер адам 25 жыл темекі шегеді. Бронхоскопияда кірпікшелер жоқ, көп қабатты жалпақ эпителий.
Сұрақ: Неге эпителий өзгерді? Мұның зияны қандай?
Кейс 2 · Күйік
Бала ыстық суға күйді: II дәрежелі, базальды қабат сақталған.
Сұрақ: Тері қалай қалпына келеді? Неге тыртық қалмайды?
Кейс 3 · Целиакия
Глютенді жегенде іш өту; биопсияда бүрлер жалпайған.
Сұрақ: Сіңірудің бұзылуын эпителий құрылысымен түсіндір.
Топпен талқылау 5 минут · жауапты жұмыс парағына жаз
Бағалау · Рефлексия
Не білдім, не үйрендім?
Бағалау · 100 балл
| Жұмыс түрі | Балл |
|---|---|
| QR-1 «3D-препарат» | 20 |
| QR-2 «Эпителий шебері» | 20 |
| QR-3 «Кейс-тест» | 20 |
| Жұмыс парағы | 30 |
| Тақтада 3D-препарат, кейс | 10 |
90–100 «өте жақсы» · 75–89 «жақсы» · 50–74 «қанағаттанарлық»
Рефлексия «3–2–1»
- 3 — бүгін түсінген ұғым
- 2 — құрылыс пен қызмет байланысының мысалы
- 1 — әлі де сұрағым келетін сұрақ
Өздік жұмыс (СӨЖ)
- Эпителий түрлерінің кестесін салып, әрқайсысына мысал жаз
- Келесі тақырып: Тері эпителийлері
эпителий үнемі жаңарады ♡