“
Тері — ағзаның ең үлкен мүшесі: ауданы ≈ 2 м², салмағы ≈ 4 кг.ТЕРІ ЭПИТЕЛИЙЛЕРІ
ЗЕРТТЕ • ТАНЫ • ҚОЛДАН
Эпидермистің құрылысы, жасушалары, тері туындылары және терінің қызметтері
тері — тірі қорғаныс қалқаны ♡
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Гистология · 2-тақырып
3D · ВИРТУАЛДЫ ЗЕРТХАНА
Сабақ құрылымы
Оқу нәтижелері мен жоспар
Мақсаты
Терінің қабаттарын, эпидермистің жасушалық құрамы мен кератинизация процесін, тері туындыларының құрылысын 3D модельдер арқылы зерттеу.
Сабақ соңында студент:
- терінің үш қабатын (эпидермис, дерма, гиподерма) сипаттайды;
- эпидермистің 5 қабатын және жасушаларын атайды;
- кератинизация кезеңдерін түсіндіреді;
- шаш, тер және май бездерінің құрылысын салыстырады;
- жұқа және қалың теріні ажыратады.
Жоспар · 80 минут
5′Мотивация: проблемалық сұрақ
10′Терминдер, тарих
30′Жаңа тақырып: 3D модельдер
10′3D-препарат: тақтада тану
15′QR-зертхана: 3 тапсырма
10′Кейс · бағалау · рефлексия
Проблемалық сұрақ
Неге алақанда шаш өспейді, ал саусақ ұшында бірегей өрнек бар?
Негізгі ұғымдар
Терминдер мен анықтамалар
Тері (cutis)Дененің сыртын жабатын мүше: эпидермис (эпителий), дерма (дәнекер ұлпа) және гиподермадан тұрады.
ЭпидермисТерінің көп қабатты жалпақ мүйізделетін эпителийі; қан тамырлары жоқ, қалыңдығы 0,05–1,5 мм.
КератиноцитЭпидермистің негізгі жасушасы (≈ 90%); кератин синтездеп, мүйізді қабыршаққа айналады.
МеланоцитБазальды қабаттағы өсінділі жасуша; меланин пигментін түзіп, кератиноциттерге береді.
Лангерганс жасушасыЭпидермистегі антиген ұсынушы дендритті жасуша; терінің иммундық қорғанысы.
Меркель жасушасыБазальды қабаттағы механорецептор; жүйке ұшымен бірге жанасуды сезеді.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Негізгі ұғымдар
Анықтамалар · жалғасы
КератинизацияКератиноциттің базальды қабаттан мүйізді қабатқа жылжи отырып, ядросын жоғалтып, кератинге толуы.
ДермаЭпидермис астындағы дәнекер ұлпа: емізікше (борпылдақ) және торлы (тығыз) қабаттар.
ГиподермаТері асты май клетчаткасы; жылу оқшаулау, энергия қоры, амортизация.
Шаш фолликулыШаш түбірін қоршаған эпителий-дәнекер қынап; түбінде шаш пиязшығы мен емізікшесі бар.
Май безіШаш фолликулына ашылатын голокринді без; теріні майлайтын секрет (sebum) бөледі.
Тер безіТүтікше тәрізді безлер: эккринді (бүкіл тері, термореттеу) және апокринді (қолтық, шап).
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Зерттелу тарихы
Ашылу тарихы
1665М. Мальпиги — эпидермистің терең «Мальпиги қабатын» сипаттады
1868П. Лангерганс — эпидермистен дендритті жасушаларды тапты
1875Ф. Меркель — сезімтал «жанасу жасушаларын» сипаттады
1880Г. Фолдс — саусақ іздерінің бірегейлігі (криминалистика)
1940-шыМеланоциттердің жүйке қырынан шығатыны дәлелденді
1981Х. Грин — культурада тері өсіру (күйікті емдеу)
Терінің қызметтері
- Қорғаныш: механикалық, химиялық, УК, микробтар
- Термореттеу, су-тұз алмасу
- Сезім, D витамині синтезі, иммунитет
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Терінің құрылысы
Терінің үш қабаты
ЭпидермисКөп қабатты жалпақ мүйізделетін эпителий
ДермаДәнекер ұлпа: емізікше + торлы қабат
ГиподермаМай ұлпасы — жылу, қор
Шекара
Эпидермис пен дерма емізікшелер арқылы «тістесіп», беріктік пен қоректенуді арттырады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Эпидермис
Эпидермистің қабаттары
| Қабат | Ерекшелігі |
|---|---|
| Базальды | Призмалы, бөлінеді; меланоцит, Меркель |
| Тікенді | Көпбұрышты, десмосомалар |
| Түйіршікті | Кератогиалин түйіршіктері |
| Жылтыр | Элеидин; алақан, табан |
| Мүйізді | Ядросыз кератин қабыршақтары |
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Жасушалар
Эпидермистің 4 жасушасы
Кератиноциттер≈ 90% · кератин, тосқауыл
МеланоциттерМеланин · УК-дан қорғау
ЛангергансАнтиген ұсынады · иммунитет
МеркельМеханорецептор · жанасу
Тері түсі
Меланоцит саны барлық адамда бірдей; айырма — меланин мөлшері мен түрінде.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Кератинизация
Жасушадан қабыршаққа
Кезеңдері
- Базальды жасуша бөлінеді, жоғары итеріледі
- Тікенді қабатта кератин жіпшелері жиналады
- Түйіршікті қабатта кератогиалин, ламеллалы денешіктер
- Ядро мен органоидтар ыдырайды
- Мүйізді қабыршақ түлеп түседі
Липид тосқауылы
Ламеллалы денешіктер жасуша арасына липид шығарып, су өткізбейтін қабат түзеді.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Тері туындылары
Шаш және бездер
ШашМүйізделген жасушалар өзегі; фолликулдан өседі
Май безіГолокринді · фолликулға ашылады
Эккринді тер безіМерокринді · термореттеу
Апокринді тер безіҚолтық, шап · иісті секрет
Шашты көтеретін бұлшық ет
Суықта жиырылып, «қаз терісін» тудырады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Дерма
Дерманың қабаттары
| Қабат | Құрамы | Қызметі |
|---|---|---|
| Емізікше | Борпылдақ дәнекер ұлпа, капиллярлар | Эпидермисті қоректендіру, өрнек |
| Торлы | Тығыз ретсіз, коллаген, эластин | Беріктік, серпімділік |
Сезім ұштары
Мейснер денешіктері — жанасу; Фатер–Пачини — қысым, діріл; бос ұштар — ауырсыну, температура.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Тері түрлері
Қалың және жұқа тері
| Белгі | Қалың тері | Жұқа тері |
|---|---|---|
| Орны | Алақан, табан | Дененің қалған бөлігі |
| Мүйізді қабат | Өте қалың | Жұқа |
| Жылтыр қабат | Бар | Жоқ |
| Шаш, май безі | Жоқ | Бар |
Саусақ өрнегі
Дерма емізікшелерінің өрнегі 3–4 айлық ұрықта қалыптасып, өмір бойы өзгермейді.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Қорғаныш
Меланин және УК сәуле
Меланиннің жолы
- Меланоцит тирозиннен меланин синтездейді
- Меланосомалар өсінділер арқылы кератиноцитке беріледі
- Ядро үстінде «қолшатыр» болып ДНҚ-ны қорғайды
- Күнге шыққанда синтез күшейеді — күйген тері
Альбинизм
Тирозиназа ақауы — меланин түзілмейді, күн күйігі мен тері ісігінің қаупі жоғары.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Патология
Тері аурулары
ПсориазКератиноциттер 4–7 есе жылдам бөлінеді → қабыршақтар
МеланомаМеланоциттердің қатерлі ісігі
ВитилигоМеланоциттер жойылып, ақ дақтар
АкнеМай безі мен фолликулдың қабынуы
Күйік дәрежесі
I–II дәрежеде базальды қабат сақталып, тері тыртықсыз қалпына келеді.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Қорытынды
Тақырыптың негізгі түйіндері
- Тері = эпидермис + дерма + гиподерма.
- Эпидермис — көп қабатты жалпақ мүйізделетін эпителий, 5 қабат.
- Жасушалары: кератиноцит, меланоцит, Лангерганс, Меркель.
- Кератинизация ≈ 28 күн: базальды жасуша → мүйізді қабыршақ.
- Дерма емізікшелері эпидермисті қоректендіріп, өрнек түзеді.
- Туындылар: шаш, май безі (голокринді), тер бездері.
- Қалың теріде жылтыр қабат бар, шаш жоқ.
- Меланин ДНҚ-ны УК-дан қорғайды.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Өзін-өзі тексеру
Сұрақ — жауап
1.Эпидермис қалай қоректенеді?
👆 жауабын көру үшін бас
Қан тамырлары жоқ — дерма емізікшелерінің капиллярларынан диффузиямен.
2.Жылтыр қабат қай жерде болады?
👆 жауабын көру үшін бас
Тек қалың теріде — алақан мен табанда.
3.Меланоцит қай қабатта?
👆 жауабын көру үшін бас
Базальды қабатта; меланинді өсінділері арқылы кератиноциттерге береді.
4.Май безі секрецияның қай түріне жатады?
👆 жауабын көру үшін бас
Голокринді — жасуша толық ыдырап, секретке айналады.
5.Неге псориазда қабыршақ көп?
👆 жауабын көру үшін бас
Кератиноциттер тым жылдам бөлініп, толық жетілмей мүйізді қабатқа жетеді.
6.Лангерганс жасушасының қызметі?
👆 жауабын көру үшін бас
Антигенді ұстап, лимфа түйініне жеткізіп, T-лимфоциттерге ұсынады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
3D-препарат · тақтада
Нөмірді ата, басып тексер
Қалай ойнаймыз
- Студент нөмірді атап, құрылымның қызметін айтады
- Сары нөмірді басса — жауап ашылады
- Модельді айналдырып, барлық нөмірді тап
Талқылауға
- Тер безі мен май безінің айырмашылығы?
- Неге шаш фолликулы дермаға дейін енеді?
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
QR-зертхана · телефонмен
Үш виртуалды тапсырма
1 · 3D-препарат
3D модельде белгіленген құрылымды тап · 10 раунд
20 балл2 · Тері шебері
Кератинизация реті, тест, сұрыптау
20 балл3 · Кейс-тест
10 сұрақ · жауаптар тексергеннен кейін ашылады
20 баллКодсыз ашылады · аты-жөніңді жаз · соңғы экранның скриншотын жұмыс парағына тірке
Клиникалық кейс
Білімді қолдан
Кейс 1 · Күн күйігі
Жағажайда 5 сағат болған жас жігіттің терісі қызарып, көпіршіктер шықты.
Сұрақ: Эпидермистің қай жасушалары зақымданды? Меланин қалай қорғайды?
Кейс 2 · Псориаз
Шынтақта қалың қабыршақтар; гистологияда эпидермис қалыңдаған, мүйізді қабатта ядролар бар.
Сұрақ: Неге мүйізді қабатта ядролар сақталған?
Кейс 3 · Күйік
III дәрежелі күйік: эпидермис пен дерма толық жойылған.
Сұрақ: Неге тыртық қалады және тері трансплантациясы қажет?
Топпен талқылау 5 минут · жауапты жұмыс парағына жаз
Бағалау · Рефлексия
Не білдім, не үйрендім?
Бағалау · 100 балл
| Жұмыс түрі | Балл |
|---|---|
| QR-1 «3D-препарат» | 20 |
| QR-2 «Тері шебері» | 20 |
| QR-3 «Кейс-тест» | 20 |
| Жұмыс парағы | 30 |
| Тақтада 3D-препарат, кейс | 10 |
90–100 «өте жақсы» · 75–89 «жақсы» · 50–74 «қанағаттанарлық»
Рефлексия «3–2–1»
- 3 — бүгін түсінген ұғым
- 2 — құрылыс пен қызмет байланысының мысалы
- 1 — әлі де сұрағым келетін сұрақ
Өздік жұмыс (СӨЖ)
- Тері құрылысының сызбасын салып белгіле
- Келесі тақырып: Без эпителийі
әр 28 күнде жаңа эпидермис ♡