“
Без — эпителийдің «химиялық зауыты».
БЕЗ ЭПИТЕЛИЙІ
ЗЕРТТЕ  •  ТАНЫ  •  ҚОЛДАН

Без жасушасы, секреторлық цикл, секреция түрлері, экзокриндік және эндокриндік бездер

әр тамшы — мыңдаған жасушаның еңбегі ♡
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Гистология · 3-тақырып

3D · ВИРТУАЛДЫ ЗЕРТХАНА

Сабақ құрылымы
Оқу нәтижелері мен жоспар

Мақсаты

Без эпителийінің құрылысын, секреторлық циклді және бездердің жіктелуін 3D модельдер арқылы зерттеу.

Сабақ соңында студент:

  • без жасушасының (гландулоцит) құрылысын сипаттайды;
  • секреторлық циклдің 4 кезеңін түсіндіреді;
  • мерокринді, апокринді, голокринді секрецияны салыстырады;
  • экзокриндік және эндокриндік бездерді ажыратады;
  • бездерді құрылысы бойынша жіктейді.

Жоспар · 80 минут

5′Мотивация: проблемалық сұрақ
10′Терминдер, тарих
30′Жаңа тақырып: 3D модельдер
10′3D-препарат: тақтада тану
15′QR-зертхана: 3 тапсырма
10′Кейс · бағалау · рефлексия

Проблемалық сұрақ

Сілекей безі тәулігіне 1–1,5 литр сұйық бөледі. Жасуша оны қалай «өндіреді»?

Негізгі ұғымдар
Терминдер мен анықтамалар
Без эпителийіСекрет түзіп, бөлуге маманданған эпителий жасушаларының жиынтығы.
БезСекрет бөлетін мүше немесе жасушалар тобы; эпителийден дамиды.
ГландулоцитБез жасушасы: түйіршікті ЭПТ, Гольджи, секрет түйіршіктері дамыған полярлы жасуша.
СекретБез жасушасы синтездеп, сыртқа бөлетін зат: ферменттер, шырыш, гормондар, май.
Экзокриндік безСекретін шығару өзегі арқылы дене бетіне немесе қуысқа бөлетін без (сілекей, тер).
Эндокриндік безӨзегі жоқ, гормонын тікелей қанға бөлетін без (қалқанша, гипофиз).
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Негізгі ұғымдар
Анықтамалар · жалғасы
Секреторлық циклСекрет түзілуінің кезеңдері: заттарды сіңіру → синтез → жинақтау → бөлу.
Мерокринді секрецияСекрет экзоцитозбен бөлінеді, жасуша бүтін қалады (сілекей, ұйқы безі).
Апокринді секрецияСекретпен бірге жасушаның апикальды бөлігі үзіліп түседі (сүт, апокринді тер безі).
Голокринді секрецияЖасуша толық ыдырап, секретке айналады (май безі).
Ацинус (альвеола)Без соңғы бөлігінің қапшық тәрізді пішіні; ішінде секрет жиналатын қуыс бар.
Миоэпителий жасушасыСоңғы бөлікті орап жатқан жиырылғыш жасуша; секретті өзекке сығып шығарады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Зерттелу тарихы
Ашылу тарихы
1642И. Вирсунг — ұйқы безінің өзегін ашты
1855К. Бернар — «ішкі секреция» ұғымы
1869П. Лангерганс — ұйқы безіндегі аралшықтар
1902У. Бейлисс, Э. Старлинг — секретин, «гормон» термині
1921Ф. Бантинг, Ч. Бест — инсулин
1960-шыДж. Паладе — секрет жолы: ЭПТ → Гольджи → түйіршік (Нобель 1974)

Бездің екі бөлігі

  • Соңғы (секреторлық) бөлім — секрет түзеді
  • Шығару өзегі — секретті сыртқа жеткізеді
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Без жасушасы
Гландулоциттің құрылысы

Полярлы жасуша

  • Базальды бөлік: ядро, түйіршікті ЭПТ
  • Ортасы: Гольджи кешені
  • Апикальды бөлік: секрет түйіршіктері
  • Көп митохондрия — энергия

Неге базофилді?

Белок секрециялайтын жасушада рибосома көп — цитоплазма гематоксилинмен көк боялады.

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Секреторлық цикл
Секреттің 4 кезеңі

Цикл

  • Сіңіру — қаннан аминқышқылдар, су, иондар
  • Синтез — ЭПТ мен Гольджиде
  • Жинақтау — секрет түйіршіктерінде
  • Бөлу — экзоцитоз немесе басқа жолмен

Қалпына келу

Апокринді мен голокринді секрециядан кейін жасуша (немесе оның бөлігі) қайта түзіледі.

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Секреция түрлері
Мерокринді · апокринді · голокринді
ТүріЖасушаға не боладыМысал
МерокриндіБүтін қаладыСілекей, ұйқы безі
АпокриндіАпикальды бөлігі үзіледіСүт безі
ГолокриндіТолық ыдырайдыМай безі

Есте сақта

Голо — «толық», апо — «бөлігі», меро — «тек секрет».

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Экзо және эндо
Экзокриндік және эндокриндік
ЭкзокриндікӨзегі бар · бетке немесе қуысқа · сілекей, тер, ұйқы безінің ацинусы
ЭндокриндікӨзегі жоқ · қанға · гормондар · қалқанша, бүйрек үсті

Аралас без

Ұйқы безі: ацинустар — ас қорыту ферменттері (экзо), Лангерганс аралшықтары — инсулин (эндо).

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Жіктелуі
Экзокриндік бездердің жіктелуі
ЖайӨзегі тармақталмаған
КүрделіӨзегі тармақталған
Түтікше тәріздіСоңғы бөлігі түтік
Альвеолалы (ацинус)Соңғы бөлігі қапшық
Белоктық (сероздық)Ферменттер
ШырыштыМуцин
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Бір жасушалы без
Бокал жасушасы

Ең кіші без

Ішек пен тыныс жолдарының эпителийінде орналасқан бір жасушалы экзокриндік без. Муцинді мерокринді жолмен бөледі — су қосылғанда шырышқа айналады.

Бокал жасушасының санын не арттырады?

Созылмалы тітіркену: темекі, инфекция — бронхта шырыш көбейеді.

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Секрет жолы
Белок секретінің жолы

Паладе тәжірибесі

  • 3 мин — түйіршікті ЭПТ
  • 20 мин — Гольджи кешені
  • 60 мин — секрет түйіршіктері
  • 2 сағ — экзоцитоз, ацинус қуысы

Реттелуі

Нерв импульсі немесе гормон → Ca²⁺ → түйіршіктер мембранамен қосылады.

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Эндокриндік бездер
Эндокриндік бездер мысалдары
БезГормоны
ГипофизӨсу гормоны, ТТГ, АКТГ
Қалқанша безТироксин (Т₄, Т₃)
Бүйрек үсті безіКортизол, адреналин
Ұйқы безі аралшықтарыИнсулин, глюкагон

Ерекшелігі

Жасушалар тармақталған капиллярлармен тығыз байланысқан — гормон тікелей қанға түседі.

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Патология
Бездер аурулары
МуковисцидозCFTR ақауы → қою секрет өзекті бітейді
АденомаБез эпителийінің қатерсіз ісігі
АденокарциномаБез эпителийінің қатерлі ісігі
Шегрен синдромыАутоиммунды: сілекей мен жас бездері зақымданады
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Қорытынды
Тақырыптың негізгі түйіндері
  • Без эпителийі — секретке маманданған эпителий.
  • Гландулоцит полярлы: ядро базальды, түйіршіктер апикальды.
  • Секреторлық цикл: сіңіру → синтез → жинақтау → бөлу.
  • Мерокринді: жасуша бүтін; апокринді: ұшы үзіледі; голокринді: толық ыдырайды.
  • Экзокриндік бездердің өзегі бар, эндокриндік бездерде жоқ.
  • Ұйқы безі — аралас без.
  • Жіктелу: жай/күрделі, түтікше/альвеола, белоктық/шырышты.
  • Миоэпителий жасушалары секретті сығып шығарады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Өзін-өзі тексеру
Сұрақ — жауап
1.Май безі секрецияның қай түріне жатады?
👆 жауабын көру үшін бас
Голокринді — жасуша толық ыдырап, секрет болады.
2.Эндокриндік бездің экзокриндіктен айырмасы?
👆 жауабын көру үшін бас
Өзегі жоқ, гормон тікелей қанға бөлінеді.
3.Неге без жасушасының ядросы базальды?
👆 жауабын көру үшін бас
Апикальды бөлік секрет түйіршіктеріне толы; синтез аппараты (ЭПТ) базальды бөлікте.
4.Сүт безі қалай секрет бөледі?
👆 жауабын көру үшін бас
Апокринді (май) және мерокринді (белоктар) жолмен.
5.Ұйқы безі неге аралас без?
👆 жауабын көру үшін бас
Ацинустар өзек арқылы ферменттер, аралшықтар қанға инсулин бөледі.
6.Миоэпителий жасушасы не істейді?
👆 жауабын көру үшін бас
Жиырылып, соңғы бөліктегі секретті өзекке сығады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
3D-препарат · тақтада
Нөмірді ата, басып тексер

Қалай ойнаймыз

  • Студент нөмірді атап, құрылымның қызметін айтады
  • Сары нөмірді басса — жауап ашылады
  • Модельді айналдырып, барлық нөмірді тап

Талқылауға

  • Ацинус пен өзектің жасушалары қалай ерекшеленеді?
  • Секрет түйіршігі қай органоидта түзіледі?
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
QR-зертхана · телефонмен
Үш виртуалды тапсырма

1 · 3D-препарат

3D модельде белгіленген құрылымды тап · 10 раунд

20 балл

2 · Без шебері

Секреторлық цикл, тест, сұрыптау

20 балл

3 · Кейс-тест

10 сұрақ · жауаптар тексергеннен кейін ашылады

20 балл

Кодсыз ашылады · аты-жөніңді жаз · соңғы экранның скриншотын жұмыс парағына тірке

Клиникалық кейс
Білімді қолдан

Кейс 1 · Муковисцидоз

3 жастағы бала: жиі бронхит, нәжісі майлы, терісі тұзды.

Сұрақ: Неге бездердің секреті қоюланады? Қай мүшелер зақымданады?

Кейс 2 · Акне

16 жастағы жасөспірімнің бетінде қабынған түйіршіктер.

Сұрақ: Май безінің секреция түрі мен гормондардың рөлін түсіндір.

Кейс 3 · Қант диабеті

1 типті диабет: аралшықтардың β-жасушалары жойылған.

Сұрақ: Неге ұйқы безі ферменттерді бөле береді?

Топпен талқылау 5 минут · жауапты жұмыс парағына жаз

Бағалау · Рефлексия
Не білдім, не үйрендім?

Бағалау · 100 балл

Жұмыс түріБалл
QR-1 «3D-препарат»20
QR-2 «Без шебері»20
QR-3 «Кейс-тест»20
Жұмыс парағы30
Тақтада 3D-препарат, кейс10

90–100 «өте жақсы» · 75–89 «жақсы» · 50–74 «қанағаттанарлық»

Рефлексия «3–2–1»

  • 3 — бүгін түсінген ұғым
  • 2 — құрылыс пен қызмет байланысының мысалы
  • 1 — әлі де сұрағым келетін сұрақ

Өздік жұмыс (СӨЖ)

  • Секреция түрлерінің сызбасын сал
  • Келесі тақырып: Қан. Қан жасушалары
секрет — эпителийдің тілі ♡