“
Қан — денені аралайтын сұйық дәнекер ұлпа.
ҚАН
ЗЕРТТЕ  •  ТАНЫ  •  ҚОЛДАН

Қанның құрамы, плазма, эритроциттер, гемограмма және қан жасушаларын талдау

әр секундта 2 млн эритроцит туады ♡
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Гистология · 4-тақырып

3D · ВИРТУАЛДЫ ЗЕРТХАНА

Сабақ құрылымы
Оқу нәтижелері мен жоспар

Мақсаты

Қанның құрамын, қан жасушаларының құрылысы мен қызметін, гемограмманы талдауды 3D модельдер арқылы үйрену.

Сабақ соңында студент:

  • қанды ұлпа ретінде сипаттайды;
  • плазма мен формалық элементтердің құрамын атайды;
  • эритроциттің құрылысы мен қызметін түсіндіреді;
  • қан жағындысында жасушаларды ажыратады;
  • гемограмма көрсеткіштерін талдайды.

Жоспар · 80 минут

5′Мотивация: проблемалық сұрақ
10′Терминдер, тарих
30′Жаңа тақырып: 3D модельдер
10′3D-препарат: тақтада тану
15′QR-зертхана: 3 тапсырма
10′Кейс · бағалау · рефлексия

Проблемалық сұрақ

Эритроциттің ядросы жоқ. Бұл кемшілік пе, әлде артықшылық па?

Негізгі ұғымдар
Терминдер мен анықтамалар
ҚанПлазмадан және формалық элементтерден тұратын сұйық дәнекер ұлпа; ересекте ≈ 5 л (дене салмағының 6–8%).
ПлазмаҚанның сұйық бөлігі (55%): 90% су, 7–8% белоктар (альбумин, глобулин, фибриноген), тұздар.
СарысуФибриногені жоқ плазма; қан ұйығаннан кейін бөлінеді.
Формалық элементтерЭритроциттер, лейкоциттер және тромбоциттер (45%).
ГематокритФормалық элементтердің қан көлеміндегі үлесі: ер — 40–48%, әйел — 36–42%.
ЭритроцитЯдросыз ойыс диск (7–8 мкм); гемоглобин арқылы O₂ және CO₂ тасиды; 120 күн өмір сүреді.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Негізгі ұғымдар
Анықтамалар · жалғасы
ГемоглобинТөрт суббірлікті (2α + 2β) темірлі белок; O₂-ді байланыстырады. Норма: 120–160 г/л.
РетикулоцитЖас эритроцит (0,5–1,5%); рибосома қалдығы тор түрінде боялады — сүйек кемігінің белсенділігі.
ГемограммаЖалпы қан талдауы: жасушалар саны, гемоглобин, гематокрит, лейкоформула, ЭТЖ.
Лейкоцитарлы формулаЛейкоцит түрлерінің пайыздық қатынасы.
ЭТЖЭритроциттердің тұну жылдамдығы: ер 1–10, әйел 2–15 мм/сағ; қабынуда артады.
АнемияГемоглобин немесе эритроцит санының азаюы — ұлпаларға O₂ жеткізу бұзылады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Зерттелу тарихы
Ашылу тарихы
1658Я. Сваммердам — бақа қанында эритроциттерді көрді
1674А. ван Левенгук — адам эритроциттерін сипаттады
1879П. Эрлих — қан жағындысын бояу әдісі, лейкоцит түрлері
1901К. Ландштейнер — AB0 қан топтары (Нобель 1930)
1902Д. Л. Романовский — бояу (Романовский–Гимза)
1959М. Перуц — гемоглобиннің құрылымы (Нобель 1962)

Қанның қызметтері

  • Тасымал: газдар, қорек, гормондар, қалдықтар
  • Қорғаныш: иммунитет, ұю
  • Гомеостаз: рН, температура, су-тұз
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Құрамы
Қанның құрамы
Плазма · 55%Су, белоктар, тұздар, глюкоза, гормондар
Формалық элементтер · 45%Эритроциттер, лейкоциттер, тромбоциттер

Неге қан — ұлпа?

Жасушалары мен жасушааралық заты (плазма) бар, мезенхимадан дамиды — дәнекер ұлпаның ерекше түрі.

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Плазма
Плазма белоктары
БелокМөлшеріҚызметі
Альбумин35–50 г/лОнкотикалық қысым, тасымал
Глобулиндер20–35 г/лАнтиденелер, тасымал
Фибриноген2–4 г/лҚан ұюы

Альбумин аз болса

Онкотикалық қысым төмендеп, су ұлпаға шығады — ісіну (бауыр, бүйрек аурулары).

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Эритроцит
Эритроциттің құрылысы

Ерекшеліктері

  • Ойыс диск, 7–8 мкм — беті 1,7 есе үлкен
  • Ядро мен органоидтар жоқ
  • Цитоплазманың 95%-ы гемоглобин
  • Спектрин цитоқаңқасы — икемділік
  • Тек гликолиз — O₂-ді өзі жұмсамайды

Саны

Ер — 4,0–5,0 × 10¹²/л, әйел — 3,7–4,7 × 10¹²/л.

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Қызметі
Эритроциттің қызметтері
O₂ тасымалыОксигемоглобин — өкпеден ұлпаға
CO₂ тасымалыКарбгемоглобин, HCO₃⁻
рН буферГемоглобин буфері
Қан тобыМембранадағы A, B, Rh антигендері

Өмірі

120 күн → көкбауыр макрофагтары ыдыратады → темір қайта қолданылады, гем → билирубин.

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Талдау
Гемограмма — норма
КөрсеткішНорма
Эритроциттер3,7–5,0 × 10¹²/л
Гемоглобин120–160 г/л
Лейкоциттер4–9 × 10⁹/л
Тромбоциттер180–320 × 10⁹/л
ЭТЖ2–15 мм/сағ
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Жағынды
Қан жағындысы

Романовский–Гимза бояуы

  • Эритроциттер — қызғылт, ортасы ашық
  • Лейкоцит ядролары — күлгін
  • Эозинофил түйіршіктері — қызғылт сары
  • Базофил түйіршіктері — қою күлгін
  • Тромбоциттер — ұсақ күлгін түйіршіктер

Микроскопия

Иммерсиялық объектив ×90: эритроцит — өлшем эталоны (7,5 мкм).

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Эритроцит пішіндері
Пішін — диагноз
СфероцитШар тәрізді — спектрин ақауы
Орақ тәріздіHbS — орақ жасушалы анемия
МикроцитКішкентай, бозғылт — темір тапшылығы
МакроцитІрі — B₁₂ / фолий тапшылығы

Пойкилоцитоз

Пішіндердің әртүрлілігі; анизоцитоз — өлшемдердің әртүрлілігі.

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Қан топтары
AB0 және Rh
ТопАнтигенАнтидене
0 (I)—α, β
A (II)Aβ
B (III)Bα
AB (IV)A, B—

Резус

Rh⁻ ана, Rh⁺ ұрық — екінші жүктілікте гемолиздік ауру қаупі.

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Патология
Қан аурулары
Темір тапшылықты анемияЕң жиі; Hb ↓, микроциттер
ПолицитемияЭритроцит көп — қан қоюланады
ЛейкозҚан жасушаларының ісігі
ГемолизЭритроциттердің ыдырауы → сарғаю
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Қорытынды
Тақырыптың негізгі түйіндері
  • Қан — плазма (55%) мен формалық элементтерден (45%) тұратын дәнекер ұлпа.
  • Плазма белоктары: альбумин, глобулиндер, фибриноген.
  • Эритроцит — ядросыз ойыс диск, гемоглобинге толы.
  • Эритроцит O₂ мен CO₂ тасиды, 120 күн өмір сүреді.
  • Гемоглобин нормасы 120–160 г/л.
  • Жағынды Романовский–Гимзамен боялады.
  • Эритроцит пішіні мен өлшемі — анемияның белгісі.
  • Қан топтарын мембрана антигендері анықтайды.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Өзін-өзі тексеру
Сұрақ — жауап
1.Плазма мен сарысудың айырмасы?
👆 жауабын көру үшін бас
Сарысуда фибриноген жоқ.
2.Неге эритроцит ядросыз?
👆 жауабын көру үшін бас
Гемоглобинге орын көп, пішіні икемді; бірақ бөлінбейді, 120 күн ғана өмір сүреді.
3.Ойыс пішіннің пайдасы?
👆 жауабын көру үшін бас
Беті үлкен — газ алмасу тез; капиллярда бүгіліп өтеді.
4.Ретикулоцит көбейсе нені білдіреді?
👆 жауабын көру үшін бас
Сүйек кемігі белсенді: қан кеткеннен кейін немесе анемияны емдегенде.
5.ЭТЖ неге қабынуда артады?
👆 жауабын көру үшін бас
Фибриноген мен глобулиндер көбейіп, эритроциттер «монета бағанасына» жабысады.
6.0 тобындағы адам кімге қан бере алады (классикалық)?
👆 жауабын көру үшін бас
Барлығына — эритроцитінде A және B антигендері жоқ.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
3D-препарат · тақтада
Нөмірді ата, басып тексер

Қалай ойнаймыз

  • Студент нөмірді атап, құрылымның қызметін айтады
  • Сары нөмірді басса — жауап ашылады
  • Модельді айналдырып, барлық нөмірді тап

Талқылауға

  • Тамырдағы жасушаларды мөлшері бойынша ата.
  • Плазма неге сарғыш түсті?
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
QR-зертхана · телефонмен
Үш виртуалды тапсырма

1 · 3D-препарат

3D модельде белгіленген құрылымды тап · 10 раунд

20 балл

2 · Қан шебері

Эритроцит жолы, тест, сұрыптау

20 балл

3 · Кейс-тест

10 сұрақ · жауаптар тексергеннен кейін ашылады

20 балл

Кодсыз ашылады · аты-жөніңді жаз · соңғы экранның скриншотын жұмыс парағына тірке

Клиникалық кейс
Білімді қолдан

Кейс 1 · Анемия

20 жастағы студент қыз: әлсіздік, бас айналу, Hb 90 г/л, эритроциттер кішкентай.

Сұрақ: Анемия түрін анықта. Эритроцит құрылысы қалай өзгереді?

Кейс 2 · Орақ жасуша

Жігітте тауға шыққанда сүйек ауыруы және сарғаю.

Сұрақ: Гемоглобин мутациясы эритроцит пішінін қалай өзгертеді?

Кейс 3 · Резус

Rh⁻ ананың екінші баласы гемолиздік аурумен туды.

Сұрақ: Неге бірінші бала сау болды?

Топпен талқылау 5 минут · жауапты жұмыс парағына жаз

Бағалау · Рефлексия
Не білдім, не үйрендім?

Бағалау · 100 балл

Жұмыс түріБалл
QR-1 «3D-препарат»20
QR-2 «Қан шебері»20
QR-3 «Кейс-тест»20
Жұмыс парағы30
Тақтада 3D-препарат, кейс10

90–100 «өте жақсы» · 75–89 «жақсы» · 50–74 «қанағаттанарлық»

Рефлексия «3–2–1»

  • 3 — бүгін түсінген ұғым
  • 2 — құрылыс пен қызмет байланысының мысалы
  • 1 — әлі де сұрағым келетін сұрақ

Өздік жұмыс (СӨЖ)

  • Гемограмма нормасының кестесін жасап, жаттап ал
  • Келесі тақырып: Лейкоциттер, тромбоциттер, қанның ұюы
қан — өмір өзені ♡