“
Лейкоцит — ағзаның қозғалмалы күзетшісі.
ЛЕЙКОЦИТТЕР, ТРОМБОЦИТТЕР, ҚАННЫҢ ҰЮЫ
ЗЕРТТЕ  •  ТАНЫ  •  ҚОЛДАН

Лейкоциттердің жіктелуі, қызметтері, лейкоформула, тромбоциттер және гемостаз

әр жасуша — өз күзетінде ♡
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Гистология · 5-тақырып

3D · ВИРТУАЛДЫ ЗЕРТХАНА

Сабақ құрылымы
Оқу нәтижелері мен жоспар

Мақсаты

Лейкоцит түрлерінің құрылысы мен қызметін, тромбоциттердің рөлін және қанның ұю механизмін 3D модельдер арқылы зерттеу.

Сабақ соңында студент:

  • лейкоциттерді түйіршікті және түйіршіксіз деп жіктейді;
  • әр лейкоцит түрін жағындыдан таниды;
  • лейкоформуланы талдап, ығысуды түсіндіреді;
  • тромбоциттің құрылысы мен қызметін сипаттайды;
  • гемостаз кезеңдерін ретімен баяндайды.

Жоспар · 80 минут

5′Мотивация: проблемалық сұрақ
10′Терминдер, тарих
30′Жаңа тақырып: 3D модельдер
10′3D-препарат: тақтада тану
15′QR-зертхана: 3 тапсырма
10′Кейс · бағалау · рефлексия

Проблемалық сұрақ

Саусақты кесіп алғанда қан 3–5 минутта тоқтайды. Бұны қандай жасушалар мен белоктар жасайды?

Негізгі ұғымдар
Терминдер мен анықтамалар
ЛейкоциттерЯдросы бар түссіз қан жасушалары (4–9 × 10⁹/л); ағзаны микробтардан және бөтен заттардан қорғайды.
ГранулоциттерЦитоплазмасында ерекше түйіршіктері бар лейкоциттер: нейтрофилдер, эозинофилдер, базофилдер.
АгранулоциттерЕрекше түйіршіктері жоқ лейкоциттер: лимфоциттер мен моноциттер.
НейтрофилЕң көп лейкоцит (60–70%); сегменттелген ядро; бактерияларды фагоцитоздайды.
ЭозинофилЕкі бөлікті ядро, қызғылт сары ірі түйіршіктер; паразиттер мен аллергияға қарсы.
БазофилЕң аз лейкоцит; гистамин мен гепаринге толы қою күлгін түйіршіктер.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Негізгі ұғымдар
Анықтамалар · жалғасы
ЛимфоцитІрі дөңгелек ядро, жұқа цитоплазма; иммундық жадының негізі (T, B, NK).
МоноцитЕң ірі лейкоцит, бұршақ тәрізді ядро; ұлпада макрофагқа айналады.
ТромбоцитМегакариоциттің ядросыз үзіндісі (2–4 мкм); қан ұюына қатысады; 8–10 күн өмір сүреді.
ГемостазҚан кетуді тоқтату: тамыр спазмы → тромбоцитарлы тығын → коагуляция → ретракция.
ФибринТромбин әсерінен фибриногеннен түзілетін ерімейтін жіпшелер; тромбтың қаңқасы.
ДиапедезЛейкоциттің капилляр қабырғасынан ұлпаға өтуі.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Зерттелу тарихы
Ашылу тарихы
1843Г. Андраль, У. Аддисон — лейкоциттер сипатталды
1879П. Эрлих — бояу арқылы гранулоцит түрлерін ажыратты (Нобель 1908)
1882И. И. Мечников — фагоцитоз құбылысы (Нобель 1908)
1882Дж. Биццоцеро — тромбоциттердің ұюдағы рөлі
1905П. Моравиц — қан ұюының классикалық сызбасы
1964Р. Макфарлейн — ұю факторларының каскады

Лейкоформула (норма)

Нейтрофил60–70%
Лимфоцит20–35%
Моноцит3–8%
Эозинофил1–5%
Базофил0–1%
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Жіктелуі
Лейкоциттердің жіктелуі

Гранулоциттер · түйіршікті

  • Нейтрофилдер — фагоцитоз
  • Эозинофилдер — паразиттер, аллергия
  • Базофилдер — гистамин, гепарин

Агранулоциттер · түйіршіксіз

  • Лимфоциттер — иммунитет
  • Моноциттер → макрофагтар
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Нейтрофил
Нейтрофил — бірінші қорғаныс

Құрылысы

  • 10–12 мкм, ядросы 3–5 сегментті
  • Жас түрлері: таяқша ядролы (1–6%)
  • Ұсақ түйіршіктер: лизоцим, миелопероксидаза

Қызметі

Инфекция ошағына алғашқы жетіп, бактерияларды фагоцитоздайды; іріңнің негізгі жасушасы.

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Эозинофил мен базофил
Аллергияның екі жасушасы
ЭозинофилЕкі бөлікті ядро · ірі қызғылт сары түйіршіктер · паразиттер мен аллергияда көбейеді
БазофилS-тәрізді ядро · қою күлгін түйіршіктер · гистамин, гепарин · аллергиялық реакция

Эозинофилия

Құрт инвазиясы, бронх демікпесі, аллергия кезінде эозинофилдер 5%-дан артады.

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Агранулоциттер
Лимфоцит және моноцит
БелгіЛимфоцитМоноцит
Өлшемі7–10 мкм14–20 мкм
ЯдросыДөңгелек, іріБұршақ тәрізді
ЦитоплазмаЖұқа жиек, базофилдіКөп, көгілдір-сұр
ҚызметіИммунитет, жадыМакрофаг, фагоцитоз
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Тромбоциттер
Тромбоциттің құрылысы

Ерекшеліктері

  • Ядросыз, 2–4 мкм, дискі тәрізді
  • Гиаломер — шеткі ашық бөлік, микротүтікшелер
  • Грануломер — ортадағы түйіршіктер (ұю факторлары, серотонин)
  • Мегакариоциттен 1000–3000 тромбоцит

Саны

180–320 × 10⁹/л; 150-ден азы — тромбоцитопения, қан кету қаупі.

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Гемостаз
Қан ұюының 4 кезеңі

Реті

  • Тамыр спазмы — қан ағыны азаяды
  • Тромбоцитарлы тығын — адгезия, агрегация
  • Коагуляция — фибриноген → фибрин
  • Ретракция — тромб тығыздалады
Протромбин —(Ca²⁺, Xa)→ тромбин; фибриноген —(тромбин)→ фибрин
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Диапедез
Лейкоцит ұлпаға қалай шығады?

Кезеңдері

  • Эндотелий бойымен домалау (селектиндер)
  • Берік жабысу (интегриндер)
  • Эндотелий арасынан өтуі — диапедез
  • Хемотаксис — ошаққа қарай қозғалыс

Қабыну белгілері

Қызару, ісіну, қызу, ауырсыну — лейкоциттер мен медиаторлардың нәтижесі.

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Лейкоформула
Лейкоформуланы талдау
ӨзгерісСебебі
Нейтрофилия, солға ығысуБактериялық инфекция
ЛимфоцитозВирустық инфекция
ЭозинофилияПаразиттер, аллергия
МоноцитозТуберкулез, мононуклеоз
ЛейкопенияСәуле, цитостатиктер

Солға ығысу

Таяқша ядролы жас нейтрофилдер көбейеді — сүйек кемігі белсенді.

🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Патология
Ұю бұзылыстары
Гемофилия AVIII фактор жоқ; X-тіркесті, ер балаларда
ТромбоцитопенияТромбоцит аз → нүктелі қан құйылу
ТромбозТамыр ішінде тромб → инфаркт, инсульт
АспиринТромбоцит агрегациясын тежейді
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Қорытынды
Тақырыптың негізгі түйіндері
  • Лейкоциттер: гранулоциттер (нейтрофил, эозинофил, базофил) және агранулоциттер (лимфоцит, моноцит).
  • Нейтрофилдер — 60–70%, бактерияларды фагоцитоздайды.
  • Эозинофилдер паразиттер мен аллергияда көбейеді.
  • Базофилдер гистамин мен гепарин бөледі.
  • Лимфоциттер — иммунитет, моноциттер — макрофагтар.
  • Тромбоцит — мегакариоциттің ядросыз үзіндісі.
  • Гемостаз: спазм → тромбоцит тығыны → фибрин → ретракция.
  • Лейкоформула инфекция түрін көрсетеді.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Өзін-өзі тексеру
Сұрақ — жауап
1.Неге нейтрофилді «микрофаг» деп атайды?
👆 жауабын көру үшін бас
Ұсақ бөлшектерді, бактерияларды фагоцитоздайды; макрофагтан кіші.
2.Вирустық инфекцияда лейкоформула қалай өзгереді?
👆 жауабын көру үшін бас
Лимфоциттер көбейеді (лимфоцитоз).
3.Тромбоциттің ядросы бар ма?
👆 жауабын көру үшін бас
Жоқ — мегакариоцит цитоплазмасының үзіндісі.
4.Фибрин қалай түзіледі?
👆 жауабын көру үшін бас
Тромбин фибриногенді ыдыратып, мономерлер фибрин жіпшелеріне жиналады.
5.Гемофилия неге ер балаларда жиі?
👆 жауабын көру үшін бас
VIII фактор гені X-хромосомада; ер балада бір ғана X.
6.Аспирин неге инфаркттың алдын алады?
👆 жауабын көру үшін бас
Тромбоцит агрегациясын тежейді — тромб түзілуі азаяды.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
3D-препарат · тақтада
Нөмірді ата, басып тексер

Қалай ойнаймыз

  • Студент нөмірді атап, құрылымның қызметін айтады
  • Сары нөмірді басса — жауап ашылады
  • Модельді айналдырып, барлық нөмірді тап

Талқылауға

  • Ең ірі және ең көп лейкоцитті ата.
  • Эозинофилді базофилден қалай ажыратамыз?
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
QR-зертхана · телефонмен
Үш виртуалды тапсырма

1 · 3D-препарат

3D модельде белгіленген құрылымды тап · 10 раунд

20 балл

2 · Лейкоцит шебері

Гемостаз реті, тест, сұрыптау

20 балл

3 · Кейс-тест

10 сұрақ · жауаптар тексергеннен кейін ашылады

20 балл

Кодсыз ашылады · аты-жөніңді жаз · соңғы экранның скриншотын жұмыс парағына тірке

Клиникалық кейс
Білімді қолдан

Кейс 1 · Аппендицит

Іштің оң жақ төменгі бөлігі ауырады; лейкоциттер 16 × 10⁹/л, нейтрофилдер 85%.

Сұрақ: Лейкоформуланы түсіндір. Неге нейтрофилдер көбейді?

Кейс 2 · Гемофилия

5 жастағы ер бала: соққыдан кейін буынға қан құйылды.

Сұрақ: Қай кезең бұзылған? Неге тромбоцит тығыны жеткіліксіз?

Кейс 3 · Аллергия

Көктемде тұмау, көз жасаурау; эозинофилдер 9%.

Сұрақ: Аллергияда эозинофил мен базофилдің рөлі қандай?

Топпен талқылау 5 минут · жауапты жұмыс парағына жаз

Бағалау · Рефлексия
Не білдім, не үйрендім?

Бағалау · 100 балл

Жұмыс түріБалл
QR-1 «3D-препарат»20
QR-2 «Лейкоцит шебері»20
QR-3 «Кейс-тест»20
Жұмыс парағы30
Тақтада 3D-препарат, кейс10

90–100 «өте жақсы» · 75–89 «жақсы» · 50–74 «қанағаттанарлық»

Рефлексия «3–2–1»

  • 3 — бүгін түсінген ұғым
  • 2 — құрылыс пен қызмет байланысының мысалы
  • 1 — әлі де сұрағым келетін сұрақ

Өздік жұмыс (СӨЖ)

  • Лейкоциттер кестесін салып, жағындыдан әрқайсысын сал
  • Келесі тақырып: Қан жасалуы. Иммунитет
бір тамшы қан — тұтас армия ♡