“
Бір бағаналы жасуша — миллиардтаған қан жасушасының бастауы.ҚАН ЖАСАЛУЫ. ИММУНИТЕТ
ЗЕРТТЕ • ТАНЫ • ҚОЛДАН
Гемопоэз сызбасы, қан түзуші мүшелер, T және B лимфоциттер, иммундық жауап
бәрі бір жасушадан басталады ♡
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Гистология · 6-тақырып
3D · ВИРТУАЛДЫ ЗЕРТХАНА
Сабақ құрылымы
Оқу нәтижелері мен жоспар
Мақсаты
Қан жасалуының қазіргі сызбасын, қан түзуші мүшелерді, T және B лимфоциттердің дамуы мен қызметін 3D модельдер арқылы зерттеу.
Сабақ соңында студент:
- гемопоэз ұғымын және оның кезеңдерін анықтайды;
- қан жасалуы сызбасының 6 класын атайды;
- эритропоэз бен гранулоцитопоэзді сипаттайды;
- T және B лимфоциттердің дамуын салыстырады;
- жасушалық және гуморальдық иммунитетті ажыратады.
Жоспар · 80 минут
5′Мотивация: проблемалық сұрақ
10′Терминдер, тарих
30′Жаңа тақырып: 3D модельдер
10′3D-препарат: тақтада тану
15′QR-зертхана: 3 тапсырма
10′Кейс · бағалау · рефлексия
Проблемалық сұрақ
Сүйек кемігін ауыстырғанда науқастың қан тобы донордікіне өзгереді. Неге?
Негізгі ұғымдар
Терминдер мен анықтамалар
ГемопоэзҚан жасушаларының түзілу, көбею және жетілу процесі.
Қан түзуші бағаналы жасуша (ҚБЖ)Өзін-өзі жаңартатын, барлық қан жасушаларына айнала алатын полипотентті жасуша.
Миелоидты ізашарЭритроциттер, тромбоциттер, гранулоциттер мен моноциттерді беретін жасуша.
Лимфоидты ізашарT, B лимфоциттер мен NK-жасушаларды беретін жасуша.
Қызыл сүйек кемігіНегізгі орталық қан түзуші мүше; жалпақ сүйектер мен эпифиздерде.
ТимусT-лимфоциттер жетілетін орталық иммундық мүше (айырша без).
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Негізгі ұғымдар
Анықтамалар · жалғасы
ЭритропоэзЭритроциттің түзілуі: проэритробласт → эритробласттар → ретикулоцит → эритроцит (≈ 7 күн).
ЭритропоэтинБүйректе гипоксияда бөлінетін, эритропоэзді күшейтетін гормон.
T-лимфоцитТимуста жетілетін, жасушалық иммунитетті жүзеге асыратын лимфоцит (хелпер, цитотоксикалық).
B-лимфоцитСүйек кемігінде жетілетін, плазмоцитке айналып антидене бөлетін лимфоцит.
ПлазмоцитАнтидене (иммуноглобулин) синтездейтін, түйіршікті ЭПТ-сы дамыған жасуша; «дөңгелек» хроматин.
АнтигенИммундық жауапты тудыратын бөтен зат (белок, полисахарид).
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Зерттелу тарихы
Ашылу тарихы
1868Э. Нейман — сүйек кемігі қан түзуші мүше екенін көрсетті
1909А. А. Максимов — қан жасушаларының ортақ бағаналы жасушасы туралы унитарлық теория
1961Дж. Тилл, Э. Маккаллох — бағаналы жасушалардың бар екені дәлелденді
1961Ж. Миллер — тимустың иммундық рөлі
1968Э. Д. Томас — алғашқы сүйек кемігін ауыстыру (Нобель 1990)
1975И. Л. Чертков, А. И. Воробьев — қан жасалуының қазіргі сызбасы
Қан түзуші мүшелер
ОрталықҚызыл сүйек кемігі, тимус
ШеткіКөкбауыр, лимфа түйіндері, бадамша бездер
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Гемопоэз сызбасы
Қан жасалуының 6 класы
| Класс | Жасушалар |
|---|---|
| I | Полипотентті бағаналы жасуша |
| II | Миелоидты / лимфоидты ізашар |
| III | Унипотентті ізашарлар (КТБ) |
| IV | Бласттар |
| V | Жетілетін жасушалар |
| VI | Жетілген қан жасушалары |
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Бағаналы жасуша
Бағаналы жасушаның қасиеттері
Ерекшеліктері
- Өзін-өзі жаңартады (симметриялы емес бөліну)
- Барлық қан жасушасына айналады
- Сирек бөлінеді, тыныштық күйде
- Маркері — CD34
Медицинада
Сүйек кемігін немесе кіндік қанын ауыстыру — лейкоз, апластикалық анемияны емдеу.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Эритропоэз
Эритроциттің жолы
Кезеңдері
- Проэритробласт — ірі, базофилді
- Базофилді → полихроматофилді эритробласт
- Оксифилді эритробласт — Hb жиналады
- Ядро шығарылады → ретикулоцит
- Ретикулоцит 1–2 күнде эритроцит болады
Цитоплазма түсі
Көк (рибосома) → сұр → қызғылт (гемоглобин) — жетілу белгісі.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Лейкопоэз
Гранулоциттер мен тромбоциттер
ГранулоцитопоэзМиелобласт → промиелоцит → миелоцит → метамиелоцит → таяқша → сегментті
МоноцитопоэзМонобласт → промоноцит → моноцит → ұлпада макрофаг
ТромбоцитопоэзМегакариобласт → мегакариоцит (полиплоидты) → тромбоциттер
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Лимфопоэз
T және B лимфоциттер
| Белгі | T-лимфоцит | B-лимфоцит |
|---|---|---|
| Жетілетін жері | Тимус | Сүйек кемігі |
| Рецепторы | TCR | BCR (IgM, IgD) |
| Иммунитет | Жасушалық | Гуморальдық |
| Әсері | Хелпер, цитотоксикалық | Плазмоцит → антидене |
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Иммундық жауап
Иммундық жауап қалай жүреді?
Кезеңдер
- Дендритті жасуша антигенді ұстап, лимфа түйініне жеткізеді
- T-хелпер (CD4) антигенді таниды
- Хелпер B-лимфоцитті белсендіреді → плазмоцит
- Цитотоксикалық T (CD8) зақымдалған жасушаны жояды
- Жады жасушалары түзіледі
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Антиденелер
Антиденелер — иммуноглобулиндер
| Класс | Ерекшелігі |
|---|---|
| IgG | Ең көп (75%), плацентадан өтеді |
| IgM | Алғашқы жауап, пентамер |
| IgA | Сілекей, сүт, шырышты қабық |
| IgE | Аллергия, паразиттер |
| IgD | B-лимфоцит рецепторы |
Құрылымы
Y пішінді: 2 ауыр + 2 жеңіл тізбек; екі «қолы» антигенді байланыстырады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Тимус
Тимус — T-лимфоциттер мектебі
Іріктеу
- Қыртыс қабатында — оң іріктеу: MHC-ні тану
- Ми қабатында — теріс іріктеу: өз антигеніне әсер ететіндер жойылады
- Тимоциттердің ≈ 95%-ы өледі
- Гассаль денешіктері — ми қабатының белгісі
Жасқа байланысты
Тимус жыныстық жетілуден кейін кері дамып, май ұлпасымен алмасады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Патология
Қан жасалуы мен иммунитет бұзылыстары
ЛейкозБласт жасушалардың бақылаусыз көбеюі
Апластикалық анемияСүйек кемігі жасушалары жойылады
АИТВ / ЖИТСCD4 T-хелперлер жойылады
Аутоиммунды ауруИммунитет өз ұлпасына шабуыл жасайды
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Қорытынды
Тақырыптың негізгі түйіндері
- Гемопоэз — қан жасушаларының түзілуі; негізгі орны — қызыл сүйек кемігі.
- Барлық қан жасушасы бір бағаналы жасушадан шығады (Максимов).
- Сызбада 6 класс: бағаналы → ізашар → унипотентті → бласт → жетілетін → жетілген.
- Эритропоэз ≈ 7 күн, эритропоэтинмен реттеледі.
- Мегакариоцит тромбоциттерді түзеді.
- T-лимфоциттер тимуста, B-лимфоциттер сүйек кемігінде жетіледі.
- B → плазмоцит → антидене (гуморальдық); T → жасушалық иммунитет.
- Лейкоз, ЖИТС — гемопоэз бен иммунитет бұзылыстары.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Өзін-өзі тексеру
Сұрақ — жауап
1.Сүйек кемігін ауыстырғанда неге қан тобы өзгереді?
👆 жауабын көру үшін бас
Барлық эритроцит донордың бағаналы жасушаларынан түзіледі.
2.Таудағы адамда эритроцит неге көп?
👆 жауабын көру үшін бас
Гипоксияда бүйрек эритропоэтин бөліп, эритропоэз күшейеді.
3.Плазмоциттің цитоплазмасы неге базофилді?
👆 жауабын көру үшін бас
Антидене синтезі үшін түйіршікті ЭПТ мен рибосома өте көп.
4.Тимусты жойған тышқанда қай иммунитет бұзылады?
👆 жауабын көру үшін бас
Жасушалық — T-лимфоциттер жетілмейді.
5.ЖИТС-те неге инфекциялар жиі?
👆 жауабын көру үшін бас
АИТВ CD4 T-хелперлерді жойып, бүкіл иммундық жауап әлсірейді.
6.Ретикулоцит пен эритроциттің айырмасы?
👆 жауабын көру үшін бас
Ретикулоцитте рибосома қалдығы бар; 1–2 күнде эритроцитке айналады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
3D-препарат · тақтада
Нөмірді ата, басып тексер
Қалай ойнаймыз
- Студент нөмірді атап, құрылымның қызметін айтады
- Сары нөмірді басса — жауап ашылады
- Модельді айналдырып, барлық нөмірді тап
Талқылауға
- Миелоидты қатардан шығатын жасушаларды ата.
- NK-жасуша қай ізашардан шығады?
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
QR-зертхана · телефонмен
Үш виртуалды тапсырма
1 · 3D-препарат
3D модельде белгіленген құрылымды тап · 10 раунд
20 балл2 · Гемопоэз шебері
Эритропоэз реті, тест, сұрыптау
20 балл3 · Кейс-тест
10 сұрақ · жауаптар тексергеннен кейін ашылады
20 баллКодсыз ашылады · аты-жөніңді жаз · соңғы экранның скриншотын жұмыс парағына тірке
Клиникалық кейс
Білімді қолдан
Кейс 1 · Лейкоз
7 жастағы бала: әлсіздік, жиі инфекция, көгерулер; қанда бласттар 70%.
Сұрақ: Неге анемия, тромбоцитопения және инфекция қатар жүреді?
Кейс 2 · Трансплантация
Апластикалық анемиясы бар науқасқа бауырының сүйек кемігі ауыстырылды.
Сұрақ: Неге донор ретінде туысы таңдалады? Бағаналы жасушаның рөлі?
Кейс 3 · ЖИТС
АИТВ-инфекциясы бар адамда пневмоцисталық пневмония.
Сұрақ: CD4 азаюы иммундық жауапқа қалай әсер етеді?
Топпен талқылау 5 минут · жауапты жұмыс парағына жаз
Бағалау · Рефлексия
Не білдім, не үйрендім?
Бағалау · 100 балл
| Жұмыс түрі | Балл |
|---|---|
| QR-1 «3D-препарат» | 20 |
| QR-2 «Гемопоэз шебері» | 20 |
| QR-3 «Кейс-тест» | 20 |
| Жұмыс парағы | 30 |
| Тақтада 3D-препарат, кейс | 10 |
90–100 «өте жақсы» · 75–89 «жақсы» · 50–74 «қанағаттанарлық»
Рефлексия «3–2–1»
- 3 — бүгін түсінген ұғым
- 2 — құрылыс пен қызмет байланысының мысалы
- 1 — әлі де сұрағым келетін сұрақ
Өздік жұмыс (СӨЖ)
- Қан жасалуы сызбасын түсті қаламмен сал
- Келесі тақырып: Шеміршек ұлпалары
иммунитет — ағзаның жады ♡