“
Шеміршек — қаңқаның серпімді, бірақ берік жастығы.ШЕМІРШЕК ҰЛПАЛАРЫ
ЗЕРТТЕ • ТАНЫ • ҚОЛДАН
Шеміршектің жасушалары мен жасушааралық заты, түрлері, өсуі және қаңқа ұлпасының жалпы сипаттамасы
серпімділік — шеміршектің күші ♡
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Гистология · 7-тақырып
3D · ВИРТУАЛДЫ ЗЕРТХАНА
Сабақ құрылымы
Оқу нәтижелері мен жоспар
Мақсаты
Шеміршек ұлпасының құрылысын, үш түрін, өсу жолдарын және қаңқа ұлпаларының ортақ белгілерін 3D модельдер арқылы зерттеу.
Сабақ соңында студент:
- қаңқа ұлпаларының ортақ белгілерін атайды;
- хондробласт пен хондроциттің айырмасын түсіндіреді;
- гиалинді, серпімді, талшықты шеміршекті салыстырады;
- аппозициялық және интерстициалдық өсуді сипаттайды;
- шеміршектің қоректенуі мен регенерациясын талдайды.
Жоспар · 80 минут
5′Мотивация: проблемалық сұрақ
10′Терминдер, тарих
30′Жаңа тақырып: 3D модельдер
10′3D-препарат: тақтада тану
15′QR-зертхана: 3 тапсырма
10′Кейс · бағалау · рефлексия
Проблемалық сұрақ
Неге тізедегі шеміршек жарақаттан кейін ешқашан толық қалпына келмейді?
Негізгі ұғымдар
Терминдер мен анықтамалар
Қаңқа ұлпаларыТірек қызметін атқаратын, жасушааралық заты тығыз дәнекер ұлпалар: шеміршек пен сүйек.
Шеміршек ұлпасыТығыз, серпімді жасушааралық заты бар, қан тамырлары жоқ қаңқа ұлпасы.
ХондробластЖас, бөлінетін, жасушааралық зат синтездейтін жасуша; перихондрийдің ішкі қабатында.
ХондроцитЛакунада жатқан жетілген шеміршек жасушасы; матриксті қолдайды.
ЛакунаХондроцит жататын жасушааралық заттағы қуыс.
Изогенді топБір хондроциттің бөлінуінен шыққан, бір лакунада жатқан 2–8 жасуша тобы.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Негізгі ұғымдар
Анықтамалар · жалғасы
МатриксКоллаген (II тип) талшықтары мен протеогликандардан (аггрекан) тұратын жасушааралық зат; 70–80% су.
Территориялық матриксИзогенді топты қоршаған, базофилді боялатын жас матрикс.
ПерихондрийШеміршекті қаптайтын дәнекер ұлпа қабы: сыртқы талшықты және ішкі хондрогендік қабат.
Аппозициялық өсуПерихондрийдің хондробласттары арқылы бетіне жаңа қабат қосылып өсу.
Интерстициалдық өсуХондроциттердің ішінде бөлінуі арқылы шеміршектің ішінен өсуі.
ХондроитинсульфатПротеогликандардың құрамындағы гликозаминогликан; суды байланыстырып, серпімділік береді.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Зерттелу тарихы
Ашылу тарихы
1665Р. Гук — шеміршектің ұяшықты құрылысын байқады
1838И. Мюллер — шеміршектен «хондрин» бөліп алды
1839Т. Шванн — шеміршек жасушаларын жасуша теориясына дәлел ретінде келтірді
1960-шыII типті коллаген мен аггрекан сипатталды
1994М. Бриттберг — аутологиялық хондроциттерді имплантациялау (ACI)
2010-шыБағаналы жасушалардан шеміршек өсіру, 3D биопринтинг
Қаңқа ұлпаларының ортақ белгілері
- Мезенхимадан дамиды
- Жасушааралық заты тығыз, минералданған немесе серпімді
- Тірек, қорғаныш, қозғалыс қызметі
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Құрамы
Шеміршектің құрамы
ЖасушаларХондробласттар, хондроциттер
ТалшықтарКоллаген (II тип), серпімді
Негізгі затПротеогликандар, су 70–80%
Қан тамыры жоқ
Қоректену перихондрий тамырларынан немесе синовиалды сұйықтан диффузиямен.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Жасушалар
Хондробласт және хондроцит
| Белгі | Хондробласт | Хондроцит |
|---|---|---|
| Орны | Перихондрий астында | Лакунада, тереңде |
| Пішіні | Жалпақ, ұршық тәрізді | Сопақ, дөңгелек |
| Бөлінуі | Белсенді | Изогенді топ түзеді |
| Қызметі | Матрикс синтезі | Матриксті қолдау |
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Гиалинді шеміршек
Гиалинді шеміршек
Ерекшеліктері
- Ең көп таралған, көгілдір-ақ, мөлдір
- II типті коллаген, матрикс біртекті
- Изогенді топтар, территориялық матрикс
Қай жерде
- Буын беттері, қабырға шеміршектері
- Кеңірдек, бронхтар, мұрын
- Ұрық қаңқасы, өсу пластинкасы
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Түрлері
Шеміршектің 3 түрі
| Түрі | Талшықтар | Мысал |
|---|---|---|
| Гиалинді | II тип коллаген | Буын, кеңірдек |
| Серпімді | Серпімді талшықтар | Құлақ қалқаны, көмей қақпағы |
| Талшықты | I тип коллаген шоғырлары | Омыртқааралық диск, мениск |
Перихондрий
Гиалинді мен серпімдіде бар; талшықты шеміршекте жоқ.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Өсуі
Шеміршек қалай өседі?
АппозициялықБетінен: перихондрий хондробласттары жаңа қабат түзеді
ИнтерстициалдықІшінен: хондроциттер бөлініп, изогенді топтар
Өсу пластинкасы
Балаларда сүйектің ұзынша өсуі эпифиз шеміршегінің интерстициалдық өсуі арқылы.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Матрикс
Матрикстің молекулалық құрылысы
Аггрекан — «бөтелке щеткасы»
- Гиалурон қышқылының ұзын осі
- Оған аггрекан белоктары бекиді
- Әрқайсысында хондроитин- және кератансульфат
- Теріс заряд суды тартады → қысымға төзімді
Жүктеме кезінде
Су сығылып шығады, жүктеме кеткенде қайта сіңеді — шеміршек «тыныс алады».
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Буын шеміршегі
Буын шеміршегінің аймақтары
| Аймақ | Ерекшелігі |
|---|---|
| Беткі | Жалпақ хондроциттер, талшықтар параллель |
| Аралық | Дөңгелек жасушалар, талшықтар қиғаш |
| Терең | Жасушалар бағана тәрізді |
| Әктенген | Сүйекпен шекара («толқынды сызық») |
Перихондрий жоқ
Буын шеміршегі синовиалды сұйықтан қоректенеді — регенерациясы өте әлсіз.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Жасқа қарай
Шеміршектің өзгерістері
Қартаю
- Протеогликандар мен су азаяды
- Хондроциттер саны азаяды
- Кальций тұздары жиналады (әктену)
- Серпімділік төмендейді
Остеоартроз
Буын шеміршегі жұқарып, сүйек беттері үйкеледі — ауырсыну, қозғалыс шектелуі.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Патология
Шеміршек аурулары
ОстеоартрозБуын шеміршегінің тозуы
Дисктің жарығыТалшықты сақина жыртылып, ядро шығады
АхондроплазияӨсу пластинкасы бұзылып, ергежейлілік
ХондросаркомаШеміршектің қатерлі ісігі
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Қорытынды
Тақырыптың негізгі түйіндері
- Қаңқа ұлпалары — шеміршек пен сүйек; мезенхимадан дамиды.
- Шеміршек = хондробласт, хондроцит + матрикс (коллаген, протеогликандар, су).
- Шеміршекте қан тамыры жоқ — қоректену диффузиямен.
- Хондроциттер лакунада изогенді топ түзеді.
- Гиалинді — ең көп таралған; серпімді — құлақ; талшықты — диск, мениск.
- Өсу: аппозициялық (бетінен) және интерстициалдық (ішінен).
- Перихондрий шеміршекті қоректендіріп, өсіреді.
- Регенерация әлсіз — артроз жиі.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Өзін-өзі тексеру
Сұрақ — жауап
1.Шеміршек қалай қоректенеді?
👆 жауабын көру үшін бас
Қан тамыры жоқ — перихондрий капиллярларынан немесе синовиалды сұйықтан диффузиямен.
2.Изогенді топ қалай түзіледі?
👆 жауабын көру үшін бас
Бір хондроцит лакуна ішінде бөлініп, жасушалар бірге қалады.
3.Құлақ қалқанының шеміршегі неге иіледі?
👆 жауабын көру үшін бас
Серпімді шеміршек — серпімді талшықтар торы бар.
4.Талшықты шеміршектің ерекшелігі?
👆 жауабын көру үшін бас
I тип коллаген шоғырлары; перихондрий жоқ; созылуға төзімді.
5.Неге буын шеміршегі нашар қалпына келеді?
👆 жауабын көру үшін бас
Перихондрий мен қан тамыры жоқ, хондроциттер аз бөлінеді.
6.Аппозициялық және интерстициалдық өсудің айырмасы?
👆 жауабын көру үшін бас
Аппозициялық — перихондрийден бетке; интерстициалдық — хондроциттердің ішкі бөлінуі.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
3D-препарат · тақтада
Нөмірді ата, басып тексер
Қалай ойнаймыз
- Студент нөмірді атап, құрылымның қызметін айтады
- Сары нөмірді басса — жауап ашылады
- Модельді айналдырып, барлық нөмірді тап
Талқылауға
- Перихондрийдің екі қабатын ата.
- Территориялық матрикс неге қою боялады?
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
QR-зертхана · телефонмен
Үш виртуалды тапсырма
1 · 3D-препарат
3D модельде белгіленген құрылымды тап · 10 раунд
20 балл2 · Шеміршек шебері
Даму реті, тест, сұрыптау
20 балл3 · Кейс-тест
10 сұрақ · жауаптар тексергеннен кейін ашылады
20 баллКодсыз ашылады · аты-жөніңді жаз · соңғы экранның скриншотын жұмыс парағына тірке
Клиникалық кейс
Білімді қолдан
Кейс 1 · Остеоартроз
60 жастағы әйел: тізе ауыруы, таңертеңгі қатаю, рентгенде буын саңылауы тар.
Сұрақ: Шеміршекте қандай құрылымдық өзгерістер болды? Неге өздігінен қалпына келмейді?
Кейс 2 · Дисктің жарығы
Жүк көтергеннен кейін белдің қатты ауыруы, аяқ ұюы.
Сұрақ: Омыртқааралық дисктің құрылысын және зақымдану механизмін түсіндір.
Кейс 3 · Ахондроплазия
Нәрестенің аяқ-қолдары қысқа; FGFR3 мутациясы.
Сұрақ: Өсу пластинкасы шеміршегінің рөлі қандай?
Топпен талқылау 5 минут · жауапты жұмыс парағына жаз
Бағалау · Рефлексия
Не білдім, не үйрендім?
Бағалау · 100 балл
| Жұмыс түрі | Балл |
|---|---|
| QR-1 «3D-препарат» | 20 |
| QR-2 «Шеміршек шебері» | 20 |
| QR-3 «Кейс-тест» | 20 |
| Жұмыс парағы | 30 |
| Тақтада 3D-препарат, кейс | 10 |
90–100 «өте жақсы» · 75–89 «жақсы» · 50–74 «қанағаттанарлық»
Рефлексия «3–2–1»
- 3 — бүгін түсінген ұғым
- 2 — құрылыс пен қызмет байланысының мысалы
- 1 — әлі де сұрағым келетін сұрақ
Өздік жұмыс (СӨЖ)
- Үш шеміршек түрін салыстыратын кесте мен сурет
- Келесі тақырып: Сүйек ұлпалары
әр буын — табиғи амортизатор ♡