“
Сүйек — тірі, үнемі қайта құрылатын ұлпа.СҮЙЕК ҰЛПАЛАРЫ
ЗЕРТТЕ • ТАНЫ • ҚОЛДАН
Сүйек жасушалары, жасушааралық заты, остеон, сүйектің түрлері, гистогенезі және қайта құрылуы
сүйек 10 жылда толық жаңарады ♡
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Гистология · 8-тақырып
3D · ВИРТУАЛДЫ ЗЕРТХАНА
Сабақ құрылымы
Оқу нәтижелері мен жоспар
Мақсаты
Сүйек ұлпасының жасушаларын, остеонның құрылысын, сүйектің түрлерін, остеогенез бен ремоделингті 3D модельдер арқылы зерттеу.
Сабақ соңында студент:
- остеобласт, остеоцит, остеокласттың айырмасын түсіндіреді;
- сүйек матриксінің органикалық және бейорганикалық құрамын атайды;
- остеонның құрылысын сипаттайды;
- ретикулофиброзды және пластинкалы сүйекті салыстырады;
- тікелей және шеміршек орнында остеогенезді ажыратады.
Жоспар · 80 минут
5′Мотивация: проблемалық сұрақ
10′Терминдер, тарих
30′Жаңа тақырып: 3D модельдер
10′3D-препарат: тақтада тану
15′QR-зертхана: 3 тапсырма
10′Кейс · бағалау · рефлексия
Проблемалық сұрақ
Сүйек болаттан жеңіл, бірақ бетоннан берік. Бұл құпия неде?
Негізгі ұғымдар
Терминдер мен анықтамалар
Сүйек ұлпасыЖасушааралық заты минералданған (кальций фосфаты) қаңқа ұлпасы; ең берік дәнекер ұлпа.
ОстеобластОстеоид синтездейтін, сүйек бетінде қатар жатқан текше тәрізді жасуша.
ОстеоцитЛакунада жатқан, өсінділері каналикулалармен байланысқан жетілген сүйек жасушасы.
ОстеокластМоноциттен шығатын, көп ядролы ірі жасуша; сүйекті ерітіп, резорбциялайды.
ОстеоидОстеобласт бөлетін, әлі минералданбаған органикалық матрикс (I тип коллаген).
ГидроксиапатитCa₁₀(PO₄)₆(OH)₂ кристалдары — матрикстің бейорганикалық бөлігі (≈ 70%).
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Негізгі ұғымдар
Анықтамалар · жалғасы
Остеон (Гаверс жүйесі)Тығыз сүйектің құрылымдық бірлігі: орталық өзек айналасындағы 4–20 концентрлі пластинка.
Гаверс өзегіОстеон ортасындағы қан тамырлары мен жүйкелер өтетін өзек.
Фолькман өзегіГаверс өзектерін бір-бірімен және сүйек қабымен көлденең байланыстыратын өзек.
Сүйек қабы (периост)Сүйекті сыртынан қаптайтын дәнекер ұлпа; остеогендік қабаты арқылы жуандап өседі.
ОстеогенезСүйектің түзілуі: тікелей (мезенхимадан) немесе шеміршек орнында.
РемоделингОстеокласт резорбциясы мен остеобласт түзуінің тепе-теңдігі — сүйектің үнемі жаңаруы.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Зерттелу тарихы
Ашылу тарихы
1691К. Гаверс — сүйектегі өзектерді сипаттады
1854А. Фолькман — көлденең өзектер
1873А. Кёлликер — остеокласттарды сипаттады
1892Ю. Вольф — сүйек жүктемеге бейімделеді (Вольф заңы)
1960-шыГ. Фрост — ремоделингтің базалық көпжасушалы бірлігі (BMU)
1997RANKL–OPG жүйесі ашылды — остеокласт реттелуі
Сүйек матриксі
Органикалық · 30%I тип коллаген (90%), остеокальцин, остеонектин
Бейорганикалық · 70%Гидроксиапатит, Ca, P, Mg
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Жасушалар
Сүйектің 3 жасушасы
| Жасуша | Шығу тегі | Қызметі |
|---|---|---|
| Остеобласт | Мезенхима | Остеоид түзеді |
| Остеоцит | Остеобласттан | Матриксті қолдау, жүктемені сезу |
| Остеокласт | Моноциттен | Сүйекті ерітеді |
Остеокласт
Гофрленген жиегімен H⁺ мен ферменттер бөліп, Хаушип лакунасын түзеді.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Остеон
Остеонның құрылысы
Құрамы
- Ортасында Гаверс өзегі (тамырлар, жүйке)
- 4–20 концентрлі сүйек пластинкасы
- Пластинкалар арасында остеоциттер
- Каналикулалар остеоциттерді байланыстырады
- Шетінде цемент сызығы
Неге берік?
Көрші пластинкаларда коллаген талшықтары әр бұрышпен — «фанера» принципі.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Түрлері
Сүйек ұлпасының түрлері
РетикулофиброздыКоллаген ретсіз; ұрықта, сынық орнында, тігістерде
ПластинкалыКоллаген пластинка түрінде; ересек қаңқа
Пластинкалы сүйек
- Тығыз — диафиз, остеондар
- Кемік — эпифиз, трабекулалар, қызыл кемік
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Түтікті сүйек
Түтікті сүйектің қабаттары
| Қабат | Құрамы |
|---|---|
| Сүйек қабы | Талшықты + остеогендік қабат |
| Сыртқы жалпы пластинкалар | Бүкіл сүйекті орайды |
| Остеондар қабаты | Гаверс жүйелері + аралық пластинкалар |
| Ішкі жалпы пластинкалар | Кемік қуысы жағында |
| Эндост | Кемік қуысын астарлайды |
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Остеогенез
Сүйек қалай түзіледі?
Тікелей (мезенхимадан)Бас сүйек қақпағы, бет сүйектері, бұғана
Шеміршек орнындаТүтікті сүйектер, омыртқалар: гиалинді модель → сүйек
Өсу пластинкасы
Эпифиз шеміршегі 18–25 жасқа дейін сүйекті ұзартады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Ремоделинг
Сүйектің қайта құрылуы
Цикл
- Белсендіру — остеокласт ізашарлары жиналады
- Резорбция — остеокласт ерітеді (2–3 апта)
- Ауысу — макрофагтар тазартады
- Түзілу — остеобласт остеоид бөледі (3 ай)
- Минералдану
Жылына
Қаңқаның ≈ 10%-ы жаңарады; тығыз сүйек — 3%, кемік — 25%.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Реттелуі
Сүйекті реттейтіндер
| Фактор | Әсері |
|---|---|
| Паратгормон | Остеокласт ↑ → қанда Ca ↑ |
| Кальцитонин | Остеокласт ↓ |
| D витамині | Ішекте Ca сіңуі ↑ |
| Эстрогендер | Резорбцияны тежейді |
| Жүктеме | Түзілуді күшейтеді (Вольф заңы) |
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Сынықтың бітуі
Сүйек сынығы қалай бітеді?
Кезеңдер
- Гематома, қабыну (1 апта)
- Жұмсақ сүйел — шеміршек, дәнекер ұлпа
- Қатты сүйел — ретикулофиброзды сүйек
- Ремоделинг — пластинкалы сүйек (айлар)
Периост рөлі
Сүйек қабының остеогендік жасушалары жаңа сүйек көзі.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Патология
Сүйек аурулары
ОстеопорозРезорбция басым → сүйек кеуек, сынғыш
Рахит / остеомаляцияD витамині жетіспей, остеоид минералданбайды
ОстеопетрозОстеокласт жұмыс істемей, сүйек тым тығыз, сынғыш
ОстеосаркомаСүйектің қатерлі ісігі, жасөспірімдерде
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Қорытынды
Тақырыптың негізгі түйіндері
- Сүйек — матриксі минералданған ең берік дәнекер ұлпа.
- Матрикс: 30% органикалық (I тип коллаген), 70% гидроксиапатит.
- Остеобласт түзеді, остеоцит қолдайды, остеокласт ерітеді.
- Остеон — Гаверс өзегі айналасындағы концентрлі пластинкалар.
- Ретикулофиброзды (жас) және пластинкалы (ересек) сүйек.
- Тығыз сүйек — диафиз; кемік сүйек — эпифиз.
- Остеогенез: тікелей және шеміршек орнында.
- Ремоделинг гормондар мен жүктемеге байланысты; бұзылса — остеопороз.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Өзін-өзі тексеру
Сұрақ — жауап
1.Остеоцит лакунада қалай қоректенеді?
👆 жауабын көру үшін бас
Каналикулалардағы өсінділер арқылы Гаверс өзегінің тамырларынан.
2.Остеокласт қайдан шығады?
👆 жауабын көру үшін бас
Қан моноциттерінен (макрофаг қатары); көп ядролы.
3.Сүйекті сірке суына салса не болады?
👆 жауабын көру үшін бас
Минералдар ериді — сүйек иілгіш болады (коллаген қалады).
4.Сүйекті күйдірсе не болады?
👆 жауабын көру үшін бас
Коллаген жанып, сүйек сынғыш болады (минерал қалады).
5.Неге менопаузада остеопороз дамиды?
👆 жауабын көру үшін бас
Эстроген азайып, остеокласт резорбциясы күшейеді.
6.Неге ғарышкерлердің сүйегі жұқарады?
👆 жауабын көру үшін бас
Салмақсыздықта жүктеме жоқ — түзілу азайып, резорбция басым.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
3D-препарат · тақтада
Нөмірді ата, басып тексер
Қалай ойнаймыз
- Студент нөмірді атап, құрылымның қызметін айтады
- Сары нөмірді басса — жауап ашылады
- Модельді айналдырып, барлық нөмірді тап
Талқылауға
- Гаверс пен Фолькман өзектерінің айырмасы?
- Остеоциттер бір-бірімен қалай байланысады?
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
QR-зертхана · телефонмен
Үш виртуалды тапсырма
1 · 3D-препарат
3D модельде белгіленген құрылымды тап · 10 раунд
20 балл2 · Сүйек шебері
Сынық бітуі, тест, сұрыптау
20 балл3 · Кейс-тест
10 сұрақ · жауаптар тексергеннен кейін ашылады
20 баллКодсыз ашылады · аты-жөніңді жаз · соңғы экранның скриншотын жұмыс парағына тірке
Клиникалық кейс
Білімді қолдан
Кейс 1 · Остеопороз
68 жастағы әйел: бойы 5 см қысқарды, омыртқаның компрессиялық сынығы.
Сұрақ: Сүйекте қандай өзгеріс болды? Эстрогеннің рөлі қандай?
Кейс 2 · Сынық
20 жастағы жігіттің жіліншігі сынды.
Сұрақ: Сынықтың бітуі кезеңдерін және жасушалардың рөлін сипатта.
Кейс 3 · Рахит
Қыста туған 1 жасар балада бас сүйек жұмсақ, аяқтары қисық.
Сұрақ: Неге остеоид минералданбайды?
Топпен талқылау 5 минут · жауапты жұмыс парағына жаз
Бағалау · Рефлексия
Не білдім, не үйрендім?
Бағалау · 100 балл
| Жұмыс түрі | Балл |
|---|---|
| QR-1 «3D-препарат» | 20 |
| QR-2 «Сүйек шебері» | 20 |
| QR-3 «Кейс-тест» | 20 |
| Жұмыс парағы | 30 |
| Тақтада 3D-препарат, кейс | 10 |
90–100 «өте жақсы» · 75–89 «жақсы» · 50–74 «қанағаттанарлық»
Рефлексия «3–2–1»
- 3 — бүгін түсінген ұғым
- 2 — құрылыс пен қызмет байланысының мысалы
- 1 — әлі де сұрағым келетін сұрақ
Өздік жұмыс (СӨЖ)
- Остеонның суретін салып белгіле
- Келесі тақырып: Май ұлпалары
берік әрі тірі ♡