“
Май ұлпасы — тек қор емес, ағзаның ең үлкен эндокриндік мүшесі.МАЙ ҰЛПАЛАРЫ
ЗЕРТТЕ • ТАНЫ • ҚОЛДАН
Ақ және қоңыр май ұлпасы: адипоциттердің құрылысы, қызметтері, гормондары, семіздік
май — энергия мен жылу сақтаушы ♡
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Гистология · 9-тақырып
3D · ВИРТУАЛДЫ ЗЕРТХАНА
Сабақ құрылымы
Оқу нәтижелері мен жоспар
Мақсаты
Ақ және қоңыр май ұлпасының құрылысын, адипоциттердің қызметін және май ұлпасының эндокриндік рөлін 3D модельдер арқылы зерттеу.
Сабақ соңында студент:
- май ұлпасын дәнекер ұлпаның ерекше түрі ретінде сипаттайды;
- ақ және қоңыр адипоциттерді салыстырады;
- липогенез бен липолизді түсіндіреді;
- май ұлпасының гормондарын атайды;
- семіздіктің гистологиялық негізін талдайды.
Жоспар · 80 минут
5′Мотивация: проблемалық сұрақ
10′Терминдер, тарих
30′Жаңа тақырып: 3D модельдер
10′3D-препарат: тақтада тану
15′QR-зертхана: 3 тапсырма
10′Кейс · бағалау · рефлексия
Проблемалық сұрақ
Неге нәрестелер суықта дірілдемейді, бірақ жылуды жақсы сақтайды?
Негізгі ұғымдар
Терминдер мен анықтамалар
Май ұлпасыЖасушаларының негізгі бөлігі адипоциттер болатын, ерекше қасиеті бар дәнекер ұлпа.
АдипоцитЦитоплазмасында май (триглицерид) жинайтын жасуша; диаметрі 50–150 мкм.
Ақ май ұлпасыБір ірі май тамшысы бар (унилокулярлы) адипоциттерден тұрады; энергия қоры.
Қоңыр май ұлпасыКөп ұсақ тамшылы (мультилокулярлы), митохондрияға бай адипоциттер; жылу өндіреді.
«Сақина» жасушаАқ адипоциттің пішіні: ядро мен цитоплазма май тамшысымен шетке ығысқан.
Термогенин (UCP1)Қоңыр адипоцит митохондриясындағы белок; протон градиентін жылуға айналдырады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Негізгі ұғымдар
Анықтамалар · жалғасы
ЛипогенезГлюкоза мен май қышқылдарынан триглицерид синтезі; инсулин күшейтеді.
ЛиполизТриглицеридтің май қышқылдары мен глицеринге ыдырауы; адреналин, глюкагон күшейтеді.
ЛептинАдипоциттер бөлетін тоқтық гормоны; гипоталамусқа әсер етіп, тәбетті басады.
АдипонектинИнсулинге сезімталдықты арттыратын май ұлпасы гормоны.
Бежевый адипоцитСуық немесе жаттығу әсерінен ақ майда пайда болатын, жылу өндіретін «қоңырланған» жасуша.
Висцеральды майІш қуысы ағзаларын қоршаған май; метаболизмдік аурулардың қаупін арттырады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Зерттелу тарихы
Ашылу тарихы
1551К. Геснер — қысқы ұйқыдағы суыр қоңыр майын сипаттады
1879Э. Флемминг — адипоциттердің дамуы
1961Р. Смит — қоңыр майдың жылу өндіретін рөлі
1978Д. Николлс — термогенин (UCP1) ашылды
1994Дж. Фридман — лептин ашылды: май — эндокриндік мүше
2009Ересек адамдарда белсенді қоңыр май бар екені дәлелденді (ПЭТ)
Май ұлпасының қызметтері
- Энергия қоры (1 г май → 38,9 кДж)
- Жылу оқшаулау, жылу өндіру
- Амортизация, ағзаларды бекіту
- Эндокриндік: лептин, адипонектин, эстроген
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Адипоцит
Ақ адипоциттің құрылысы
Ерекшеліктері
- Бір ірі май тамшысы — көлемнің 90%
- Ядро жалпайып, шетке ығысқан — «сақина»
- Жұқа цитоплазма жиегі
- Әр жасуша базальды мембранамен қапталған
- Арасында капиллярлар, ретикулярлы талшықтар
Препаратта
Май спиртте ериді — адипоцит бос «ұяшық» болып көрінеді. Судан III майды қызғылт сары бояйды.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Екі түрі
Ақ және қоңыр май
| Белгі | Ақ май | Қоңыр май |
|---|---|---|
| Тамшылар | Бір ірі | Көп ұсақ |
| Ядро | Шетте | Ортада |
| Митохондрия | Аз | Өте көп |
| Қан тамыры | Орташа | Өте көп |
| Қызметі | Қор, оқшаулау | Жылу өндіру |
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Қоңыр май
Қоңыр май жылуды қалай өндіреді?
Дірілсіз термогенез
- Суық → симпатикалық жүйке → норадреналин
- Липолиз: май қышқылдары митохондрияға
- Тыныс алу тізбегі протон айдайды
- Термогенин протондарды АТФ-синтазасыз қайтарады
- Энергия АТФ емес, жылу болып бөлінеді
Қай жерде?
Нәрестеде жауырын аралығында, мойында; ересекте мойын, бұғана үсті.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Алмасу
Липогенез және липолиз
ЛипогенезТамақтан кейін · инсулин · глюкоза → триглицерид
ЛиполизАштық, жүктеме · адреналин, глюкагон · триглицерид → май қышқылы + глицерин
Триглицерид ⇄ 3 май қышқылы + глицерин
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Эндокриндік мүше
Май ұлпасының гормондары
| Гормон | Әсері |
|---|---|
| Лептин | Тоқтық сезімі, тәбет ↓ |
| Адипонектин | Инсулинге сезімталдық ↑ |
| Резистин | Инсулинге төзімділік ↑ |
| Эстрогендер | Ароматаза арқылы андрогеннен |
| ФНО-α, ИЛ-6 | Қабыну (семіздікте көп) |
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Дамуы
Адипоциттің дамуы
Мезенхимадан
- Мезенхима жасушасы → преадипоцит
- Ақ: липобласт → ұсақ тамшылар бірігеді → бір ірі тамшы
- Қоңыр: миогендік қатардан (бұлшық етпен туыс)
Сан мен өлшем
Ересекте адипоцит саны тұрақты (жылына ≈ 10% жаңарады); семіргенде негізінен өлшемі ұлғаяды.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Таралуы
Май ұлпасының орналасуы
Тері астыГиподерма — жылу оқшаулау, амортизация
ВисцеральдыШарбы, шажырқай — метаболизмдік қауіп
ҚұрылымдықАлақан, табан, көз шарасы — механикалық
Сүйек кемігіСары кемік — жаспен көбейеді
Аштықта
Құрылымдық май соңғы кезекте жұмсалады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Семіздік
Семіздіктің гистологиясы
Не өзгереді?
- Гипертрофия — адипоциттер ұлғаяды
- Гиперплазия — балалық шақта саны көбейеді
- Макрофагтар жиналып, созылмалы қабыну
- Лептинге төзімділік — тәбет басылмайды
Салдарлары
ІІ типті қант диабеті, артериялық гипертензия, атеросклероз, бауыр майлануы.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Патология
Май ұлпасы аурулары
ЛипомаАқ майдың қатерсіз ісігі
ЛипосаркомаҚатерлі ісік
ЛиподистрофияМай ұлпасының жоғалуы → инсулинге төзімділік
ГиберномаҚоңыр майдың сирек ісігі
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Қорытынды
Тақырыптың негізгі түйіндері
- Май ұлпасы — адипоциттерден тұратын ерекше дәнекер ұлпа.
- Ақ адипоцит: бір ірі тамшы, «сақина» ядро — энергия қоры.
- Қоңыр адипоцит: көп тамшы, митохондрия көп — жылу.
- Термогенин протон градиентін жылуға айналдырады.
- Липогенезді инсулин, липолизді адреналин мен глюкагон күшейтеді.
- Май ұлпасы — эндокриндік мүше: лептин, адипонектин.
- Висцеральды май метаболизмдік қауіпті арттырады.
- Семіздікте адипоциттер ұлғайып, созылмалы қабыну дамиды.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Өзін-өзі тексеру
Сұрақ — жауап
1.Неге препаратта адипоциттер бос көрінеді?
👆 жауабын көру үшін бас
Май спирт пен ксилолда ериді; майды көру үшін мұздатылған кесінді + Судан III.
2.Қоңыр майдың қоңыр түсі неден?
👆 жауабын көру үшін бас
Цитохромдарға бай митохондриялар мен көп капиллярлардан.
3.Нәресте суықта қалай жылынады?
👆 жауабын көру үшін бас
Қоңыр майдың дірілсіз термогенезі арқылы.
4.Лептиннің рөлі?
👆 жауабын көру үшін бас
Тоқтық сигналы — гипоталамуста тәбетті басады.
5.Аштықта қай гормондар май ыдыратады?
👆 жауабын көру үшін бас
Адреналин, норадреналин, глюкагон — липолиз.
6.Семіргенде адипоцит саны көбейе ме?
👆 жауабын көру үшін бас
Ересекте негізінен өлшемі ұлғаяды; балалық шақта саны да көбейеді.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
3D-препарат · тақтада
Нөмірді ата, басып тексер
Қалай ойнаймыз
- Студент нөмірді атап, құрылымның қызметін айтады
- Сары нөмірді басса — жауап ашылады
- Модельді айналдырып, барлық нөмірді тап
Талқылауға
- Ақ және қоңыр адипоцитті қалай ажыратамыз?
- Неге қоңыр майда капилляр көп?
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
QR-зертхана · телефонмен
Үш виртуалды тапсырма
1 · 3D-препарат
3D модельде белгіленген құрылымды тап · 10 раунд
20 балл2 · Май шебері
Термогенез реті, тест, сұрыптау
20 балл3 · Кейс-тест
10 сұрақ · жауаптар тексергеннен кейін ашылады
20 баллКодсыз ашылады · аты-жөніңді жаз · соңғы экранның скриншотын жұмыс парағына тірке
Клиникалық кейс
Білімді қолдан
Кейс 1 · Семіздік
45 жастағы ер адам: ДСИ 34, белі 112 см, глюкоза жоғары.
Сұрақ: Май ұлпасындағы өзгерістер қант диабетіне қалай әкеледі?
Кейс 2 · Нәресте
Шала туған нәресте кювезде; салқын бөлмеде дене қызуы тез төмендеді.
Сұрақ: Неге шала туған нәресте жылуды нашар сақтайды?
Кейс 3 · Липома
Иықта 4 см жұмсақ түйін; биопсия жасалды.
Сұрақ: Липоманы липосаркомадан гистологиялық қалай ажыратамыз?
Топпен талқылау 5 минут · жауапты жұмыс парағына жаз
Бағалау · Рефлексия
Не білдім, не үйрендім?
Бағалау · 100 балл
| Жұмыс түрі | Балл |
|---|---|
| QR-1 «3D-препарат» | 20 |
| QR-2 «Май шебері» | 20 |
| QR-3 «Кейс-тест» | 20 |
| Жұмыс парағы | 30 |
| Тақтада 3D-препарат, кейс | 10 |
90–100 «өте жақсы» · 75–89 «жақсы» · 50–74 «қанағаттанарлық»
Рефлексия «3–2–1»
- 3 — бүгін түсінген ұғым
- 2 — құрылыс пен қызмет байланысының мысалы
- 1 — әлі де сұрағым келетін сұрақ
Өздік жұмыс (СӨЖ)
- Ақ және қоңыр адипоциттің суретін салып салыстыр
- Келесі тақырып: Бұлшық ет ұлпасы
қоңыр май — табиғи жылытқыш ♡