“
Әр қозғалыс — миллиардтаған миозин «қадамының» нәтижесі.БҰЛШЫҚ ЕТ ҰЛПАСЫ
ЗЕРТТЕ • ТАНЫ • ҚОЛДАН
Көлденең жолақты қаңқа, тегіс бұлшық ет; миофибрилла, саркомер және жиырылу механизмі
қозғалыс — тіршілік белгісі ♡
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Гистология · 10-тақырып
3D · ВИРТУАЛДЫ ЗЕРТХАНА
Сабақ құрылымы
Оқу нәтижелері мен жоспар
Мақсаты
Бұлшық ет ұлпасының түрлерін, қаңқа бұлшық ет талшығының құрылысын, саркомер мен жиырылу механизмін 3D модельдер арқылы зерттеу.
Сабақ соңында студент:
- бұлшық ет ұлпасының 3 түрін салыстырады;
- бұлшық ет талшығы мен миофибрилланың құрылысын сипаттайды;
- саркомердің дискілері мен жіпшелерін атайды;
- сырғанау теориясы бойынша жиырылуды түсіндіреді;
- тегіс бұлшық еттің ерекшеліктерін көрсетеді.
Жоспар · 80 минут
5′Мотивация: проблемалық сұрақ
10′Терминдер, тарих
30′Жаңа тақырып: 3D модельдер
10′3D-препарат: тақтада тану
15′QR-зертхана: 3 тапсырма
10′Кейс · бағалау · рефлексия
Проблемалық сұрақ
Неге өлгеннен кейін бұлшық еттер қатып қалады (сіреспе)?
Негізгі ұғымдар
Терминдер мен анықтамалар
Бұлшық ет ұлпасыЖиырылу қабілеті бар, ұзынша жасушалардан немесе талшықтардан тұратын ұлпа.
Бұлшық ет талшығыҚаңқа бұлшық етінің құрылымдық бірлігі — ұзындығы бірнеше см-ге жететін көп ядролы симпласт.
СимпластКөптеген жасушалардың (миобласттардың) қосылуынан түзілген көп ядролы құрылым.
СарколеммаБұлшық ет талшығының плазмалеммасы + базальды мембранасы.
СаркоплазмаБұлшық ет талшығының цитоплазмасы; миоглобин, гликоген, митохондриялар бар.
МиофибриллаТалшықтың бойымен өтетін, саркомерлерден тұратын жиырылғыш жіпшелер шоғыры.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Негізгі ұғымдар
Анықтамалар · жалғасы
СаркомерМиофибрилланың екі Z-сызығы аралығындағы құрылымдық-қызметтік бірлігі (2–3 мкм).
АктинЖіңішке (7 нм) жіпшелерді түзетін белок; тропомиозин мен тропонин бірге.
МиозинЖуан (15 нм) жіпшелердің белогы; бастары актинмен көпір түзіп, АТФ-ты ыдыратады.
Т-түтікшелерСарколемманың ішке қарай ойылуы; әрекет потенциалын талшықтың ішіне жеткізеді.
Саркоплазмалық торCa²⁺ жинайтын тегіс ЭПТ; импульс келгенде Ca²⁺ шығарады.
Сателлит жасушаларСарколемма астындағы камбий жасушалары; бұлшық ет регенерациясын қамтамасыз етеді.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Зерттелу тарихы
Ашылу тарихы
1682А. ван Левенгук — бұлшық ет талшығының жолақтарын көрді
1840У. Боумен — талшықтардың құрылысын сипаттады
1939В. Энгельгардт, М. Любимова — миозин АТФ-ты ыдыратады
1942А. Сент-Дьёрди — актомиозин жиырылуы (Нобель 1937 — басқа жұмыс үшін)
1954Х. Хаксли, Э. Хаксли — сырғанау теориясы
1965С. Эбаси — тропонин ашылды
Бұлшық ет ұлпасының 3 түрі
ҚаңқаКөлденең жолақты · ерікті
ЖүрекКөлденең жолақты · еріксіз
ТегісЖолақсыз · еріксіз
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Талшық
Бұлшық ет талшығы
Құрылысы
- Ұзын цилиндр, ұзындығы 10–12 см-ге дейін
- Ядролары көп, сарколемма астында шетте
- Саркоплазманы миофибриллалар толтырады
- Т-түтікшелер, саркоплазмалық тор
- Көп митохондрия, миоглобин, гликоген
Дамуы
Миобласттар бірігіп миотүтікше, кейін бұлшық ет талшығы түзеді.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Құрылым деңгейлері
Бұлшық еттен молекулаға дейін
| Деңгей | Қабы |
|---|---|
| Бұлшық ет | Эпимизий |
| Шоғыр | Перимизий |
| Талшық | Эндомизий |
| Миофибрилла | — |
| Саркомер | Z-сызықтар |
Көлденең жолақтылық
Барлық миофибриллалардың A және I дискілері бір деңгейде орналасқан.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Саркомер
Саркомердің құрылысы
A-дискҚара; миозин ұзындығы — өзгермейді
I-дискАшық; тек актин — қысқарады
H-аймақA-дисктің ортасы, тек миозин
Z-сызықАктин бекитін тақта
M-сызықМиозинді бекітеді
ТитинСерпімді «серіппе»
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Жиырылу
Сырғанау теориясы
Жиырылу циклі
- Нерв импульсі → Т-түтікше → Ca²⁺ шығады
- Ca²⁺ тропонинге қосылып, актин ашылады
- Миозин басы актинге бекіп, «есу» жасайды
- АТФ қосылып, бас ажырайды
- Цикл қайталанып, актин ортаға сырғиды
Нәтиже
I-диск пен H-аймақ қысқарады, A-диск өзгермейді.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Тегіс бұлшық ет
Тегіс бұлшық ет
Ерекшеліктері
- Ұршық тәрізді жасушалар, 20–500 мкм
- Бір ядро, ортасында, таяқша тәрізді
- Саркомер жоқ — жолақсыз
- Актин тығыз денешіктерге бекиді
- Баяу, ұзақ, үнемді жиырылу
Қай жерде?
Ішкі ағзалар қабырғасы, қан тамырлары, жатыр, көз қарашығы.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Талшық түрлері
Қызыл және ақ талшықтар
| Белгі | I тип (қызыл) | II тип (ақ) |
|---|---|---|
| Жиырылу | Баяу | Жылдам |
| Миоглобин | Көп | Аз |
| Митохондрия | Көп | Аз |
| Энергия | Аэробты | Гликолиз |
| Шаршау | Баяу | Тез |
Мысал
Марафоншыда — I тип, спринтерде — II тип басым.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Нерв-бұлшық ет синапсы
Қозғалтқыш ұштама
Импульс берілуі
- Мотонейрон аксоны ацетилхолин бөледі
- Сарколемма рецепторлары Na⁺ өткізеді
- Әрекет потенциалы Т-түтікшеге таралады
- Саркоплазмалық тордан Ca²⁺ шығады
Қозғалтқыш бірлік
Бір мотонейрон және ол басқаратын барлық талшықтар.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Регенерация
Бұлшық еттің қалпына келуі
ҚаңқаСателлит жасушалар есебінен — жақсы
ТегісЖасушалар бөлінеді — жақсы
ЖүрекӨте әлсіз — тыртық
Гипертрофия
Жаттығуда талшықтар жуандайды — миофибриллалар көбейеді, саны өзгермейді.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Патология
Бұлшық ет аурулары
Дюшенн миодистрофиясыДистрофин жоқ → талшықтар бұзылады
МиастенияАцетилхолин рецепторларына антидене
АтрофияҚозғалыссыздықта талшықтар жіңішкереді
Сіреспе (rigor mortis)АТФ жоқ — миозин актиннен ажырамайды
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Қорытынды
Тақырыптың негізгі түйіндері
- Бұлшық ет ұлпасының 3 түрі: қаңқа, жүрек, тегіс.
- Қаңқа бұлшық ет талшығы — көп ядролы симпласт, ядролары шетте.
- Миофибрилла саркомерлерден тұрады.
- Саркомер: Z — I — A (H, M) — I — Z.
- Актин — жіңішке, миозин — жуан жіпшелер.
- Жиырылу: Ca²⁺ → тропонин → көпірлер → сырғанау; АТФ қажет.
- Тегіс бұлшық ет: ұршық жасушалар, саркомер жоқ.
- Қаңқа бұлшық еті сателлит жасушалармен қалпына келеді.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Өзін-өзі тексеру
Сұрақ — жауап
1.Неге қаңқа бұлшық етінде ядро шетте?
👆 жауабын көру үшін бас
Талшықтың ортасын миофибриллалар толтырады.
2.Жиырылғанда қай диск өзгермейді?
👆 жауабын көру үшін бас
A-диск — миозин ұзындығы тұрақты.
3.Сіреспенің себебі?
👆 жауабын көру үшін бас
АТФ жоқ — миозин бастары актиннен ажырамайды.
4.Ca²⁺ рөлі?
👆 жауабын көру үшін бас
Тропонинге қосылып, тропомиозинді ығыстырып, актиндегі миозин орындарын ашады.
5.Тегіс бұлшық ет неге жолақсыз?
👆 жауабын көру үшін бас
Актин мен миозин саркомерге реттелмеген, тығыз денешіктерге бекиді.
6.Марафоншыда қай талшық басым?
👆 жауабын көру үшін бас
I тип (қызыл) — баяу, аэробты, шаршамайтын.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
3D-препарат · тақтада
Нөмірді ата, басып тексер
Қалай ойнаймыз
- Студент нөмірді атап, құрылымның қызметін айтады
- Сары нөмірді басса — жауап ашылады
- Модельді айналдырып, барлық нөмірді тап
Талқылауға
- Т-түтікшенің қызметі не?
- Миофибрилла мен миофиламенттің айырмасы?
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
QR-зертхана · телефонмен
Үш виртуалды тапсырма
1 · 3D-препарат
3D модельде белгіленген құрылымды тап · 10 раунд
20 балл2 · Бұлшық ет шебері
Жиырылу реті, тест, сұрыптау
20 балл3 · Кейс-тест
10 сұрақ · жауаптар тексергеннен кейін ашылады
20 баллКодсыз ашылады · аты-жөніңді жаз · соңғы экранның скриншотын жұмыс парағына тірке
Клиникалық кейс
Білімді қолдан
Кейс 1 · Дюшенн
5 жастағы ер бала: жиі құлайды, «Говерс белгісі», балтыр ұлғайған.
Сұрақ: Дистрофин жоқтығы талшыққа қалай әсер етеді? Неге ер балаларда?
Кейс 2 · Сіреспе
Сот-медициналық сарапшы өлім уақытын бұлшық ет қатаюы бойынша анықтады.
Сұрақ: Сіреспенің молекулалық механизмін түсіндір.
Кейс 3 · Гипертрофия
Ауыр атлет 2 жылда бұлшық ет көлемін 30%-ға арттырды.
Сұрақ: Талшық деңгейінде не өзгерді?
Топпен талқылау 5 минут · жауапты жұмыс парағына жаз
Бағалау · Рефлексия
Не білдім, не үйрендім?
Бағалау · 100 балл
| Жұмыс түрі | Балл |
|---|---|
| QR-1 «3D-препарат» | 20 |
| QR-2 «Бұлшық ет шебері» | 20 |
| QR-3 «Кейс-тест» | 20 |
| Жұмыс парағы | 30 |
| Тақтада 3D-препарат, кейс | 10 |
90–100 «өте жақсы» · 75–89 «жақсы» · 50–74 «қанағаттанарлық»
Рефлексия «3–2–1»
- 3 — бүгін түсінген ұғым
- 2 — құрылыс пен қызмет байланысының мысалы
- 1 — әлі де сұрағым келетін сұрақ
Өздік жұмыс (СӨЖ)
- Саркомердің босаңсу және жиырылу күйлерін сал
- Келесі тақырып: Жүрек ет ұлпасы
саркомер — кішкентай мотор ♡