“
Жүрек өмір бойы ≈ 3 миллиард рет соғады — бір де демалыссыз.ЖҮРЕК ЕТ ҰЛПАСЫ
ЗЕРТТЕ • ТАНЫ • ҚОЛДАН
Кардиомиоциттер, қыстырма дискілер, өткізгіш жүйе, жүрек етінің ерекшеліктері мен патологиясы
жүрек — тынымсыз мотор ♡
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Гистология · 11-тақырып
3D · ВИРТУАЛДЫ ЗЕРТХАНА
Сабақ құрылымы
Оқу нәтижелері мен жоспар
Мақсаты
Жүрек ет ұлпасының құрылысын, кардиомиоциттердің түрлерін, қыстырма дискілер мен өткізгіш жүйені 3D модельдер арқылы зерттеу.
Сабақ соңында студент:
- кардиомиоциттің құрылысын сипаттайды;
- қыстырма дискінің байланыстарын атайды;
- жүрек етін қаңқа және тегіс бұлшық етпен салыстырады;
- өткізгіш жүйенің жасушаларын түсіндіреді;
- миокард инфарктының гистологиялық салдарын талдайды.
Жоспар · 80 минут
5′Мотивация: проблемалық сұрақ
10′Терминдер, тарих
30′Жаңа тақырып: 3D модельдер
10′3D-препарат: тақтада тану
15′QR-зертхана: 3 тапсырма
10′Кейс · бағалау · рефлексия
Проблемалық сұрақ
Неге жүрек инфарктынан кейін жүрек еті қалпына келмей, тыртық қалады?
Негізгі ұғымдар
Терминдер мен анықтамалар
Жүрек ет ұлпасыКардиомиоциттерден тұратын, көлденең жолақты, еріксіз жиырылатын бұлшық ет ұлпасы.
МиокардЖүрек қабырғасының ортаңғы, бұлшық етті қабаты.
КардиомиоцитЖүрек етінің жасушасы: 100–150 мкм, 1–2 орталық ядро, тармақталған.
Жиырылғыш кардиомиоцитМиокардтың негізгі жасушасы; миофибриллаларға бай, жүректі жиырады.
Өткізгіш кардиомиоцитИмпульсті түзетін және өткізетін жасушалар; миофибрилла аз, гликоген көп.
Секреторлы кардиомиоцитЖүрекшелерде; натрийуретикалық пептид (НУП) бөледі — қан қысымын төмендетеді.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Негізгі ұғымдар
Анықтамалар · жалғасы
Қыстырма дискКөрші кардиомиоциттердің түйіскен жері: десмосомалар, адгезиялық байланыс, саңылаулы байланыс.
Саңылаулы байланыс (нексус)Коннексин каналдары; иондар өтіп, импульс жасушадан жасушаға таралады.
Функционалдық синцитийЖасушалары бөлек, бірақ бірге жиырылатын желі.
Синустық-жүрекшелік түйінОң жүрекшедегі пейсмекер — минутына 60–80 импульс.
Пуркинье талшықтарыҚарыншалардағы ірі, ашық өткізгіш жасушалар; импульсті тез таратады.
ИнфарктҚан келмеуінен миокард учаскесінің некрозы.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Зерттелу тарихы
Ашылу тарихы
1628У. Гарвей — қан айналымы, жүрек — сорғы
1839Я. Пуркинье — жүректің өткізгіш талшықтары
1893В. Гис (кіші) — атриовентрикулярлық шоқ
1906С. Тавара — АВ түйін
1907А. Кис, М. Флэк — синустық түйін
1981А. де Болд — жүрекшелік натрийуретикалық пептид
Жүрек қабырғасы
ЭндокардІшкі, эндотелий
МиокардЖүрек еті
ЭпикардСыртқы, мезотелий
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Кардиомиоцит
Кардиомиоциттің құрылысы
Ерекшеліктері
- Бөлек жасуша (симпласт емес)
- 1–2 ядро, ортасында
- Тармақталған, бір-бірімен желі түзеді
- Көлденең жолақты — саркомерлер
- Митохондрия цитоплазманың 35–40%
Энергия
Негізінен май қышқылдарының аэробты тотығуы — O₂ тапшылығына өте сезімтал.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Қыстырма диск
Қыстырма диск
ДесмосомаларМеханикалық беріктік
Адгезиялық байланысАктинді бекітеді — күш беріледі
Саңылаулы байланысИондар өтеді — импульс таралады
Сатылы пішін
Диск баспалдақ тәрізді: көлденең бөлігі — бекіту, бойлық бөлігі — саңылаулы байланыс.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Салыстыру
Үш бұлшық етті салыстыру
| Белгі | Қаңқа | Жүрек | Тегіс |
|---|---|---|---|
| Бірлігі | Талшық | Кардиомиоцит | Ұршық жасуша |
| Ядро | Көп, шетте | 1–2, ортада | 1, ортада |
| Жолақ | Бар | Бар | Жоқ |
| Байланыс | — | Қыстырма диск | Саңылаулы |
| Басқару | Ерікті | Еріксіз | Еріксіз |
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Кардиомиоцит түрлері
Кардиомиоциттің 3 түрі
ЖиырылғышМиофибрилла көп · жиырылу
ӨткізгішГликоген көп, миофибрилла аз · импульс
СекреторлыЖүрекше · НУП гормоны
НУП
Жүрекше созылғанда бөлініп, Na⁺ мен су шығаруды арттырады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Өткізгіш жүйе
Жүректің өткізгіш жүйесі
Импульс жолы
- Синустық-жүрекшелік түйін (пейсмекер)
- Жүрекше миокарды
- Атриовентрикулярлық түйін (0,1 с кідіріс)
- Гис шоғыры және аяқшалары
- Пуркинье талшықтары → қарыншалар
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Жиырылу ерекшелігі
Жүрек етінің жиырылуы
Қаңқа етінен айырмасы
- Ca²⁺ сырттан да кіреді (L-каналдар)
- Әрекет потенциалында «плато» — 0,3 с
- Ұзақ рефрактерлік — тетанус болмайды
- Автоматия — өзі импульс түзеді
Франк–Старлинг заңы
Қарынша көбірек созылса — күштірек жиырылады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Регенерация
Жүрек етінің регенерациясы
Неге әлсіз?
- Ересек кардиомиоциттер іс жүзінде бөлінбейді
- Сателлит жасушалар жоқ
- Жылына жасушалардың ≈ 1%-ы ғана жаңарады
- Жүктемеде — тек гипертрофия
Инфарктан кейін
Өлі ет орнын дәнекер ұлпа басады — тыртық жиырылмайды.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Гипертрофия
Жүрек гипертрофиясы
ФизиологиялықСпортшы жүрегі — қайтымды, пайдалы
ПатологиялықГипертензия, ақау — қан тамырлары жетпей, жеткіліксіздік
Жасушада
Миофибриллалар мен митохондриялар көбейеді, ядро ұлғаяды (полиплоидия).
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Патология
Миокард аурулары
Миокард инфарктыКоронар артерия бітеліп, некроз → тыртық
МиокардитВирустық қабыну
КардиомиопатияСаркомер белоктарының мутациясы
АритмияӨткізгіш жүйенің бұзылуы
Тропонин
Кардиомиоцит өлгенде қанға шығады — инфарктың маркері.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Қорытынды
Тақырыптың негізгі түйіндері
- Жүрек еті — көлденең жолақты, еріксіз бұлшық ет ұлпасы.
- Кардиомиоцит — 1–2 орталық ядролы, тармақталған бөлек жасуша.
- Қыстырма диск: десмосома, адгезиялық және саңылаулы байланыс.
- Саңылаулы байланыстар жүректі функционалдық синцитий етеді.
- Кардиомиоциттер: жиырылғыш, өткізгіш, секреторлы.
- Өткізгіш жүйе: синус түйіні → АВ түйін → Гис шоғыры → Пуркинье.
- Жүрек етінде автоматия және ұзақ рефрактерлік бар.
- Регенерациясы өте әлсіз — инфарктан кейін тыртық.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Өзін-өзі тексеру
Сұрақ — жауап
1.Кардиомиоциттер неге бірге жиырылады?
👆 жауабын көру үшін бас
Саңылаулы байланыстар арқылы импульс бірден таралады — функционалдық синцитий.
2.Жүрек етінде неге тетанус болмайды?
👆 жауабын көру үшін бас
Ұзақ рефрактерлік кезең — жүрек босаңсып үлгереді.
3.Пуркинье талшықтарының ерекшелігі?
👆 жауабын көру үшін бас
Ірі, ашық жасушалар, миофибрилла аз, гликоген көп, импульсті жылдам өткізеді.
4.Неге инфарктан кейін тыртық қалады?
👆 жауабын көру үшін бас
Кардиомиоциттер бөлінбейді, ақауды фибробласттар толтырады.
5.Тропонин неге инфарктта артады?
👆 жауабын көру үшін бас
Өлген кардиомиоциттерден қанға шығады.
6.Жүрекшенің секреторлы жасушалары не бөледі?
👆 жауабын көру үшін бас
Натрийуретикалық пептид — қысымды төмендетеді.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
3D-препарат · тақтада
Нөмірді ата, басып тексер
Қалай ойнаймыз
- Студент нөмірді атап, құрылымның қызметін айтады
- Сары нөмірді басса — жауап ашылады
- Модельді айналдырып, барлық нөмірді тап
Талқылауға
- Қыстырма дискінің үш байланысын ата.
- Кардиомиоцит пен қаңқа талшығының ядросы қалай ерекшеленеді?
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
QR-зертхана · телефонмен
Үш виртуалды тапсырма
1 · 3D-препарат
3D модельде белгіленген құрылымды тап · 10 раунд
20 балл2 · Жүрек шебері
Импульс жолы, тест, сұрыптау
20 балл3 · Кейс-тест
10 сұрақ · жауаптар тексергеннен кейін ашылады
20 баллКодсыз ашылады · аты-жөніңді жаз · соңғы экранның скриншотын жұмыс парағына тірке
Клиникалық кейс
Білімді қолдан
Кейс 1 · Инфаркт
60 жастағы ер адам: кеудедегі күйдіретін ауырсыну, тропонин жоғары, ЭКГ өзгерген.
Сұрақ: Кардиомиоциттерге не болды? Неге орны тыртықпен толады?
Кейс 2 · Блокада
Пульс 35/мин, бас айналу; АВ түйін бұзылған.
Сұрақ: Өткізгіш жүйенің құрылысымен түсіндір. Неге жүрек әлі соғады?
Кейс 3 · Спортшы жүрегі
Велосипедші: тыныштықта пульс 45, жүрек көлемі ұлғайған.
Сұрақ: Физиологиялық және патологиялық гипертрофияның айырмасы?
Топпен талқылау 5 минут · жауапты жұмыс парағына жаз
Бағалау · Рефлексия
Не білдім, не үйрендім?
Бағалау · 100 балл
| Жұмыс түрі | Балл |
|---|---|
| QR-1 «3D-препарат» | 20 |
| QR-2 «Жүрек шебері» | 20 |
| QR-3 «Кейс-тест» | 20 |
| Жұмыс парағы | 30 |
| Тақтада 3D-препарат, кейс | 10 |
90–100 «өте жақсы» · 75–89 «жақсы» · 50–74 «қанағаттанарлық»
Рефлексия «3–2–1»
- 3 — бүгін түсінген ұғым
- 2 — құрылыс пен қызмет байланысының мысалы
- 1 — әлі де сұрағым келетін сұрақ
Өздік жұмыс (СӨЖ)
- Үш бұлшық ет түрін салыстыратын сурет пен кесте
- Келесі тақырып: Жүйке ұлпасы. Синапстар
әр соғыс — бірлескен еңбек ♡