“
Мида ≈ 86 миллиард нейрон — әрқайсысы мыңдаған синапспен байланысқан.ЖҮЙКЕ ҰЛПАСЫ. СИНАПСТАР
ЗЕРТТЕ • ТАНЫ • ҚОЛДАН
Нейрондар мен нейроглия, жүйке талшықтары, миелин, импульс өткізу, синапстар
ой — синапстардың тілі ♡
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Гистология · 12-тақырып
3D · ВИРТУАЛДЫ ЗЕРТХАНА
Сабақ құрылымы
Оқу нәтижелері мен жоспар
Мақсаты
Жүйке ұлпасының жасушаларын, жүйке талшықтарын, импульс өткізу мен синапстың құрылысын 3D модельдер арқылы зерттеу.
Сабақ соңында студент:
- нейронның құрылысы мен түрлерін сипаттайды;
- нейроглия жасушаларын атайды;
- миелинді және миелинсіз талшықтарды салыстырады;
- сальтаторлы өткізуді түсіндіреді;
- химиялық синапстың жұмысын кезең бойынша баяндайды.
Жоспар · 80 минут
5′Мотивация: проблемалық сұрақ
10′Терминдер, тарих
30′Жаңа тақырып: 3D модельдер
10′3D-препарат: тақтада тану
15′QR-зертхана: 3 тапсырма
10′Кейс · бағалау · рефлексия
Проблемалық сұрақ
Неге ыстыққа тиген қолды ойланбай-ақ тартып аламыз — 0,1 секундта?
Негізгі ұғымдар
Терминдер мен анықтамалар
Жүйке ұлпасыНейрондар мен нейроглиядан тұратын, қозуды қабылдайтын, өткізетін және өңдейтін ұлпа.
НейронЖүйке ұлпасының құрылымдық-қызметтік бірлігі: дене, дендриттер және аксон.
ДендритИмпульсті нейрон денесіне әкелетін тармақталған қысқа өсінді.
Аксон (нейрит)Импульсті денеден алып кететін жалғыз ұзын өсінді.
Ниссль затыНейрон денесіндегі базофилді түйіршіктер — түйіршікті ЭПТ мен рибосомалар.
НейроглияНейрондарды қолдайтын, қоректендіретін, оқшаулайтын және қорғайтын жасушалар.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Негізгі ұғымдар
Анықтамалар · жалғасы
Миелин қабығыШванн жасушасы немесе олигодендроцит мембранасының аксонды көп рет орауы; оқшаулағыш.
Ранвье үзілісіМиелин сегменттері арасындағы ашық аймақ; Na⁺ каналдары шоғырланған.
Сальтаторлы өткізуИмпульстің бір Ранвье үзілісінен келесісіне «секіріп» таралуы.
СинапсНейронның басқа жасушамен түйіскен, импульс берілетін жері.
МедиаторСинапста бөлінетін химиялық тасымалдаушы: ацетилхолин, норадреналин, ГАМҚ, дофамин.
Рефлекторлық доғаРецептордан жұмыс мүшесіне дейінгі импульс жолы.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Зерттелу тарихы
Ашылу тарихы
1836Г. Валентин — нейрон денесін сипаттады
1854Р. Вирхов — «нейроглия» термині
1873К. Гольджи — күміс импрегнациясы әдісі
1888С. Рамон-и-Кахаль — нейрон доктринасы (Нобель 1906, Гольджимен бірге)
1897Ч. Шеррингтон — «синапс» термині (Нобель 1932)
1921О. Лёви — химиялық синапс, ацетилхолин (Нобель 1936)
1952А. Ходжкин, Э. Хаксли — әрекет потенциалы механизмі (Нобель 1963)
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Нейрон
Нейронның құрылысы
Бөліктері
- Дене (перикарион): ядро, ядрошық, Ниссль заты
- Дендриттер — импульсті әкеледі
- Аксон төмпешігі — импульс туатын жер
- Аксон — импульсті алып кетеді
- Аксон ұштары → синапстар
Нейрофибриллалар
Нейрофиламенттер мен микротүтікшелер — тірек және аксон бойымен тасымал.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Жіктелуі
Нейрондардың түрлері
УниполярлыБір өсінді (эмбрионда)
Жалған униполярлыЖұлын түйіні — сезімтал
БиполярлыКөз торы, иіс эпителийі
МультиполярлыЕң көп: ми, жұлын
Қызметі бойынша
- Сезімтал (афферентті)
- Қосымша (интернейрондар)
- Қозғалтқыш (эфферентті)
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Нейроглия
Нейроглия жасушалары
| Жасуша | Орны | Қызметі |
|---|---|---|
| Астроцит | ОЖЖ | Қоректендіру, ми-қан тосқауылы |
| Олигодендроцит | ОЖЖ | Миелин |
| Эпендимоцит | Ми қарыншалары | Ликвор |
| Микроглия | ОЖЖ | Макрофаг |
| Шванн жасушасы | Шеткі жүйке | Миелин |
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Жүйке талшықтары
Миелинді және миелинсіз
| Белгі | Миелинді | Миелинсіз |
|---|---|---|
| Қабығы | Көп қабатты миелин | Шванн жасушасына батқан |
| Ранвье үзілісі | Бар | Жоқ |
| Жылдамдық | 5–120 м/с | 0,5–2 м/с |
| Мысал | Қозғалтқыш жүйке | Вегетативтік жүйке |
Неге жылдам?
Импульс миелинмен оқшауланған жерден секіріп, тек Ранвье үзілістерінде пайда болады.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Синапс
Химиялық синапстың құрылысы
Үш бөлігі
- Пресинапстық ұш — көпіршіктер, митохондриялар
- Синапстық саңылау — 20–30 нм
- Постсинапстық мембрана — рецепторлар
Жұмысы
- Импульс → Ca²⁺ кіреді
- Көпіршіктер экзоцитозбен медиатор бөледі
- Медиатор рецепторға қосылады
- Ферменттер медиаторды ыдыратады
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Импульс
Әрекет потенциалы
Кезеңдер
- Тыныштық: –70 мВ (іші теріс)
- Деполяризация: Na⁺ кіреді → +30 мВ
- Реполяризация: K⁺ шығады
- Na⁺/K⁺-АТФаза градиентті қалпына келтіреді
«Бәрі немесе ештеңе»
Табалдырыққа жетсе — толық импульс, жетпесе — жоқ.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Синапс түрлері
Синапстардың жіктелуі
Аксо-дендриттікЕң көп
Аксо-соматикалықНейрон денесіне
Аксо-аксондықТежеуші
Нерв-бұлшық етАцетилхолин
Қызметі бойынша
- Қоздырушы — глутамат, ацетилхолин
- Тежеуші — ГАМҚ, глицин
- Электрлік — саңылаулы байланыс
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Регенерация
Жүйке талшығының қалпына келуі
Шеткі жүйкеде
- Кесілген жерден төмен аксон ыдырайды (Валлер дегенерациясы)
- Шванн жасушалары «бағыттаушы түтік» түзеді
- Аксон тәулігіне 1–3 мм өседі
- ОЖЖ-де регенерация өте әлсіз
Нейрогенез
Ересек мида нейрондар гиппокамп пен иіс жолында ғана аз түзіледі.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Патология
Жүйке ұлпасы аурулары
Шашыраңқы склерозОЖЖ миелинінің аутоиммунды бұзылуы
АльцгеймерАмилоид, тау-шумақтар, нейрон өлімі
ПаркинсонДофаминдік нейрондар жойылады
ГлиомаГлия жасушаларының ісігі
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Қорытынды
Тақырыптың негізгі түйіндері
- Жүйке ұлпасы = нейрондар + нейроглия.
- Нейрон: дене, дендриттер (әкеледі), аксон (алып кетеді).
- Ниссль заты — түйіршікті ЭПТ, белок синтезінің белгісі.
- Нейрондар: мультиполярлы, биполярлы, жалған униполярлы.
- Глия: астроцит, олигодендроцит, эпендима, микроглия, Шванн.
- Миелинді талшықта импульс Ранвье үзілістерімен секіреді.
- Синапс: пресинапс — саңылау — постсинапс; медиатор арқылы.
- Шеткі жүйке қалпына келеді, ОЖЖ — өте әлсіз.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
Өзін-өзі тексеру
Сұрақ — жауап
1.Дендрит пен аксонның айырмасы?
👆 жауабын көру үшін бас
Дендрит — көп, қысқа, импульсті әкеледі; аксон — жалғыз, ұзын, алып кетеді.
2.Неге Ниссль заты аксонда жоқ?
👆 жауабын көру үшін бас
Белок синтезі денеде; аксонға заттар тасымал арқылы жетеді.
3.Миелинді талшық неге жылдам өткізеді?
👆 жауабын көру үшін бас
Сальтаторлы өткізу — импульс үзілістер арасында секіреді.
4.Синапста Ca²⁺ рөлі?
👆 жауабын көру үшін бас
Көпіршіктердің мембранамен қосылып, медиатор бөлуін іске қосады.
5.Шашыраңқы склерозда не бұзылады?
👆 жауабын көру үшін бас
ОЖЖ-дегі миелин (олигодендроциттер) — импульс баяулайды.
6.Неге жұлын жарақаты қалпына келмейді?
👆 жауабын көру үшін бас
ОЖЖ-де Шванн жасушалары жоқ, глиалды тыртық аксон өсуіне кедергі.
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
3D-препарат · тақтада
Нөмірді ата, басып тексер
Қалай ойнаймыз
- Студент нөмірді атап, құрылымның қызметін айтады
- Сары нөмірді басса — жауап ашылады
- Модельді айналдырып, барлық нөмірді тап
Талқылауға
- Импульс қай жерде пайда болады?
- Шванн жасушасы мен олигодендроциттің айырмасы?
🖱 айналдыр · дөңгелек — жақындат
QR-зертхана · телефонмен
Үш виртуалды тапсырма
1 · 3D-препарат
3D модельде белгіленген құрылымды тап · 10 раунд
20 балл2 · Нейрон шебері
Синапс жұмысы, тест, сұрыптау
20 балл3 · Кейс-тест
10 сұрақ · жауаптар тексергеннен кейін ашылады
20 баллКодсыз ашылады · аты-жөніңді жаз · соңғы экранның скриншотын жұмыс парағына тірке
Клиникалық кейс
Білімді қолдан
Кейс 1 · Шашыраңқы склероз
28 жастағы әйел: бір көзінің көруі уақытша нашарлады, аяғы әлсірейді.
Сұрақ: Миелин бұзылғанда импульс өткізу қалай өзгереді?
Кейс 2 · Жүйке жарақаты
Шыны кесіп, білек жүйкесі үзілді; тігіс салынды.
Сұрақ: Шеткі жүйкенің регенерациясы қалай жүреді? Неге айлар керек?
Кейс 3 · Улану
Ауыл шаруашылығы жұмысшысында фосфорорганикалық уланудан тартылу мен сілекей ағу.
Сұрақ: Синапста не болады?
Топпен талқылау 5 минут · жауапты жұмыс парағына жаз
Бағалау · Рефлексия
Не білдім, не үйрендім?
Бағалау · 100 балл
| Жұмыс түрі | Балл |
|---|---|
| QR-1 «3D-препарат» | 20 |
| QR-2 «Нейрон шебері» | 20 |
| QR-3 «Кейс-тест» | 20 |
| Жұмыс парағы | 30 |
| Тақтада 3D-препарат, кейс | 10 |
90–100 «өте жақсы» · 75–89 «жақсы» · 50–74 «қанағаттанарлық»
Рефлексия «3–2–1»
- 3 — бүгін түсінген ұғым
- 2 — құрылыс пен қызмет байланысының мысалы
- 1 — әлі де сұрағым келетін сұрақ
Өздік жұмыс (СӨЖ)
- Нейрон мен синапстың сызбасын салып белгіле
- Гистология курсының қайталауы
импульс — секундына 120 метр ♡